Rentmeesterschap als governance tool voor digitale soevereiniteit

Dr. Melanie Rieback, docent aan de Amsterdam Business School van de Universiteit van Amsterdam, cybersecurity-expert en innovatief ondernemer, houdt een wervend betoog over steward ownership tijdens GovTechDay 2026.

Winstmaximalisatie ondermijnt publieke waarden

Zolang de governance van bedrijven wordt gedomineerd door aandeelhouderswaarde, blijven producten, personeel en publieke belangen ondergeschikt aan de financiële horizon van investeerders. In haar eigen wereld van cybersecurity ziet ze hoe consultants kennis monopoliseren, afhankelijkheid creëren en zo maximale commerciële waarde uit kritieke infrastructuren en overheden trekken.

Daar zet Rieback een alternatief tegenover: steward ownership, een eigendomsmodel waarin een bedrijf “van zichzelf” is en niet wordt opgebouwd voor een latere verkoop. In de praktijk betekent dit vaak een bv waarvan de aandelen in een stichting zijn ondergebracht, met een strikte scheiding tussen winstrecht en stemrecht en een gouden aandeel dat verkoop blokkeert.

De kern: het bedrijf moet winst maken om gezond te zijn, maar die winst blijft in het bedrijf en wordt herbelegd in producten, mensen en ecosysteem, in plaats van uitgekeerd te worden aan externe aandeelhouders of weggesluisd via stock buybacks en exits. Daarmee wordt de financiële prikkel verlegd: van korte-termijn cash-opbrengst naar lange-termijn kwaliteit en continuïteit.

Geen liefdadigheid, wél concurrerend

Rieback is expliciet: steward ownership is geen filantropie en geen hobbyproject. Medewerkers krijgen marktconforme salarissen, zijzelf verdient “lage six figures”, en haar bedrijf Radically Open Security concurreert gewoon in aanbestedingen met grote consultancy- en accountancyhuizen – en wint regelmatig. Het model is echt iets heel anders dan sociaal ondernemerschap of Environmental, Social & Governance. Stichtingsconstructies bieden ook geen zekerheid. Ze wijst op voorbeelden als IKEA en OpenAI, waar tenslotte ook financiële en machtspolitieke belangen de boventoon voeren.

Ze verbindt dit met bredere financiële praktijken zoals stock buybacks, waarbij bedrijven personeel ontslaan, bedrijfsonderdelen verkopen of schulden aangaan om de aandelenkoers (en daarmee managementcompensatie) op te pompen. Zulke mechanismen hebben volgens haar in de Verenigde Staten hele sectoren, zoals de halfgeleiderindustrie, structureel verzwakt. Voor een digitale economie die draait op strategische technologie en infrastructuur zijn dit geen randverschijnselen, maar kernrisico's.

Een bedrijf weggeven voor vertrouwen

Uit frustratie over de klassieke consultancypraktijken besloot ze een tijd geleden haar eigen bedrijf Radically Open Security voor één euro weg te geven aan een stichting, om ondubbelzinnig te laten zien dat het haar niet om een toekomstige exit te doen is. Operationeel veranderde dat weinig: alle contracten en activiteiten lopen via de bv, terwijl de stichting alleen de aandelen houdt en één keer per jaar vergadert. Maar het effect op de markt is volgens haar groot: publieke opdrachtgevers als het ministerie van VWS, de Europese Commissie en beheerders van energie- en financiële infrastructuur vertrouwen haar juist omdat er geen aandeelhouders zijn die druk zetten op marge of verkoopwaarde.

Juridische en institutionele drempels

Het opzetten en opschalen van steward-owned bedrijven is in de huidige context echter allesbehalve vanzelfsprekend. Banken beschouwen een bv die volledig eigendom is van een stichting al snel als risicovolle constructie (met het oog op belastingontduiking), wat leidt tot intensieve controles en complex UBO-papierwerk. Notarissen zijn vaak niet vertrouwd met de logica van steward ownership en sturen cliënten soms letterlijk weg als de structuur afwijkt van de standaard.
Formeel kan veel met bestaande rechtsvormen, maar het is maatwerk en dus duur. Voor start-ups zonder diepe zakken is dat een stevige drempel; grote bedrijven omzetten is nog kostbaarder.

Wat de overheid morgen al anders kan doen

Voor het GovTech‑publiek wordt Riebacks verhaal pas écht relevant bij de vraag: wat betekent dit concreet voor beleid en inkoop? Daar is ze opvallend praktisch.

Ten eerste: als de overheid honderden miljoenen investeert in bijvoorbeeld een Dutch sovereign cloud, ligt het volgens haar voor de hand om in ruil daarvoor een kapitaalklem te eisen, bijvoorbeeld in de vorm van een gouden aandeel of een steward ownership-structuur. Zonder die voorwaarden is zo’n oplossing slechts soeverein, totdat hij verkocht wordt.

Ten tweede: waar de overheid grote fondsen opzet (zoals crisis- of groeifondsen), kan zij bewust kiezen voor steward-owned fondsmanagers in plaats van klassieke commerciële fondsen. Zulke fondsen werken met lagere fees, minder prikkels tot risicovolle exits en een betere afstemming tussen publiek belang en financieel rendement, wat volgens haar leidt tot betere “risk‑adjusted returns”.

Tot slot ziet zij een rol voor overheid en publieke instellingen als “first buyer”: door bewust producten en diensten af te nemen van steward-owned bedrijven, helpt de overheid een alternatief ecosysteem voor digitale soevereiniteit te bouwen. Rentmeesterschap in de digitale economie begint, zo maakte Rieback op GovTechDay duidelijk, niet pas bij regulering of toezicht, maar al bij de vraag wie er uiteindelijk aan de knoppen zitten.