Dat is ook waarom het rondetafelgesprek van de Tweede Kamer over het optimaal benutten van AI-kansen, hoe nuttig ook, iets wezenlijks slechts zijdelings raakte. Op 26 maart sprak de commissie Economische Zaken over de vraag hoe Nederland AI zo goed en veilig mogelijk kan benutten en welke rol AI-hubs daarbij kunnen spelen. Maar onder die discussie ligt een oudere en fundamentelere vraag: via welke digitale infrastructuur laat de overheid publieke processen eigenlijk lopen, en wat gebeurt er wanneer eigendom, toegang en juridische zeggenschap over die infrastructuur verschuiven?
Wie de digitale poort beheert, stuurt meer dan de overheid lief is
De waarschuwing die vorige week via de Volkskrant naar buiten kwam, verdient aandacht voorbij de dagkoers. Volgens berichtgeving op basis van uitspraken van Pieter van Oordt, de hoogste privacyadviseur van Logius, kan een mogelijke overname van Solvinity door Kyndryl ertoe leiden dat gevoelige gegevens van Nederlanders binnen bereik van Amerikaanse wetgeving komen en dat ook de beschikbaarheid van DigiD onder druk kan komen te staan. Tegelijk benadrukken Logius en DigiD zelf dat DigiD en MijnOverheid van de Nederlandse overheid blijven, dat Solvinity leverancier is en geen eigenaar, en dat de overname nog wordt beoordeeld. Juist die spanning maakt dit dossier bestuurlijk relevant.
Die vraag is groter dan AI. Zij gaat over de tussenschakel. Niet alleen over de applicatie, niet alleen over de data, maar over de digitale poort waarlangs publieke besluitvorming, publieke transacties en publieke dienstverlening lopen. Wie die laag bezit of beheert, bezit misschien niet de overheidstaak zelf, maar beïnvloedt wel de voorwaarden waaronder die taak wordt uitgevoerd. Dat is precies waarom het onderscheid tussen eigendom, toegang, afhankelijkheid en soevereiniteit geen academische nuance is, maar bestuurspraktijk.
Wat lokaal begon als software voor een publieke functie, kwam terecht in een internationale eigendomsketen met een andere schaal.
We hebben die spanning eerder gezien. TenderNed werd ooit opgezet als publieke voorziening voor transparant en veilig aanbesteden. In de eigen terugblik van TenderNed staat ook expliciet dat het Hof van Justitie in 2019 oordeelde dat de financiering van TenderNed geen onrechtmatige staatssteun was, juist omdat de functionaliteiten verbonden zijn met overheidsaanbestedingen. Dat is bestuurlijk veelzeggend. Het bevestigt dat de digitale ondersteuning van publieke procedures niet zomaar een neutrale marktdienst is, maar raakt aan de manier waarop openbaar gezag wordt georganiseerd.
Van lokaal naar internationaal
Maar precies daar voltrok zich vervolgens een sluipende verschuiving. Negometrix, jarenlang een dominante speler in de Nederlandse aanbestedingsmarkt, werd in 2021 overgenomen door Mercell voor 27 miljoen euro. Mercell zelf werd in 2022 overgenomen door Thoma Bravo, waarna het bedrijf van de beurs in Oslo verdween. Wat lokaal begon als software voor een publieke functie, kwam zo terecht in een internationale eigendomsketen met een andere schaal, andere logica en een ander juridisch krachtenveld. Dat is geen incident aan de rand van het systeem. Dat is een bestuurlijk signaal over de laag onder de overheid.
De Solvinity-, DigiD- en Kyndryl-casus maakt diezelfde bestuurlijke vraag nu zichtbaar in een veel gevoeliger domein. Formeel blijft DigiD van de overheid. Formeel draait het platform in een overheidsdatacentrum. Formeel is Solvinity leverancier en niet eigenaar. Maar ook in de officiële communicatie van Logius staat dat de mogelijke overname raakt aan digitale soevereiniteit, dat aanvullende risicoafwegingen nodig zijn en dat organisatorische, procedurele, technische en contractuele maatregelen opnieuw tegen het licht worden gehouden. Eerdere beantwoording van Kamervragen liet bovendien zien dat de overheid zelf erkent dat een Amerikaanse overname bestaande afspraken nader moet inkleuren om vertrouwelijkheid en veiligheid te borgen.
Van techniek naar bestuur
Daarmee verschuift het debat vanzelf van techniek naar bestuur. Niet omdat iedere buitenlandse partij per definitie onaanvaardbaar is. Ook niet omdat elke afhankelijkheid meteen verlies van controle betekent. Maar wel omdat de vraag steeds terugkeert: wie kan erbij, onder welk recht, met welke exit, met welke feitelijke machtspositie, en met welke mogelijkheden voor de Nederlandse overheid om in te grijpen als de context verandert? De woorden van Van Oordt, zijn keuze om publiek alarm te slaan en zijn oproep om steun voor juridische stappen te zoeken, laten zien dat die vragen intern kennelijk niet meer als louter theoretisch worden ervaren.
Patroon
Misschien zijn dit losse dossiers. Een aanbestedingsplatform daar, een hosting- en infrastructuurvraagstuk hier, een debat over AI elders. Maar het kan ook zijn dat we naar één patroon kijken. Een patroon waarin de overheid publiek verantwoordelijk blijft voor de uitkomst, terwijl de digitale tussenlagen waarlangs die uitkomst tot stand komt steeds minder vanzelfsprekend publiek verankerd zijn.
En dat is de vraag die nu boven de markt hangt. Zijn de casussen rond TenderNed, Mercell, Solvinity, DigiD en Kyndryl vooral toevalligheden in verschillende dossiers? Of laten ze samen iets anders zien: een terugkerend patroon van verschuivend eigenaarschap, veranderende toegang, groeiende afhankelijkheid en uiteindelijk een stillere, maar diepere erosie van digitale soevereiniteit?
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.