Zekerheid begint met zicht op je eigen gegevens
Proactieve dienstverlening is er in twee smaken. In de sterke variant krijgen mensen waar ze recht op hebben, ongevraagd. De andere variant staat in het wetsvoorstel proactieve dienstverlening SZW. Daarin is proactieve dienstverlening het informeren van mensen en het faciliteren van het doen van een aanvraag. Echter proactieve dienstverlening zet burgers niet in hun kracht. Bovendien is dit geen probleem van kwetsbare burgers alleen: wij hebben allemaal een probleem met zekerheid en voorspelbaarheid. Want kúnnen is voor ons allemaal eerst een kwestie van beschikbaarheid van de benodigde gegevens.
Laat ik voorop stellen dat ik het helemaal eens ben met het doel van het wetsvoorstel en het doel van pleitbezorgers die nog een stap verder willen gaan. Niet-gebruik is geen abstractie. Het gaat om mensen die deze maand te weinig hebben om van te eten en te wonen. Punt is dat proactieve dienstverlening goed en eenvoudig klinkt - geen aanvraag meer, u krijgt waar u recht op heeft - maar het is de lange weg, zeker in de sterke vorm. Er is een kortere weg, die burgers in hun kracht zet in plaats van nóg afhankelijker maakt.
Wat ik ook niet deel, is het frame. We zien daarin steeds twee elementen. Ten eerste complexe regelgeving en ten tweede het onvermogen van de burger. Al krijgt die burger expliciet niet de schuld - hij kan er niks aan doen - het is zijn angst, onbekendheid met regelgeving en gebrek aan doenvermogen. Dat beeld is alomtegenwoordig.
We krijgen de informatie die wij nodig hebben niet op een praktisch bruikbare manier.
Alle burgers hebben een informatieprobleem. Dat probleem is groter voor kwetsbare burgers, omdat het direct aan hun bestaanszekerheid raakt. Maar wij allemaal hebben een probleem met de toegankelijkheid van de regels en de feiten als het gaat om een uitkering aanvragen, belasting betalen en - vaak vergeten - het verantwoorden daarvan. Dit geldt zelfs voor de fiscalist en de sociaal advocaat. We krijgen de informatie die wij nodig hebben niet op een praktisch bruikbare manier. Dat wil zeggen een digitaal bruikbare manier. We krijgen die informatie überhaupt met een wisselende mate van compleetheid en betrouwbaarheid en regelmatig niet op tijd. En dus heb je niks. Want met de helft van je gegevens kun je niet rekenen.
‘Samen Zien’
‘Samen Zien’ is het idee dat je burgers toegang geeft tot de gegevens die ze nodig hebben, zowel voor de aanvraag als voor de informatieplichten die daarbij horen. Een beetje zoals de overheid dat voor zichzelf regelt. Als er inkomstenbelasting betaald moet worden, dan leveren alle organisaties die uitkeren en inhouden hun gegevens aan de Belastingdienst. Daar ontstaat één beeld. De regels staan in software, zodat alles nagerekend kan worden. Logisch, want zonder kan de Belastingdienst z'n werk niet doen. ‘Samen Zien’ geeft burgers in essentie hetzelfde. Niet als pdf, maar digitaal bruikbaar, zodat je het na kunt rekenen. ‘Samen Zien’ is een onderdeel van een veel bredere visie op een gezonde en volwassen informatie-infrastructuur. In dit idee kijken overheid en burger naar dezelfde gegevens en dezelfde regels.
Dit vraagt natuurlijk geld en goede wil, maar is buitengewoon haalbaar. Er is geen wetswijziging voor nodig. Dit gaat over de gegevens die je nodig hebt om te voldoen aan je plicht of om je recht te kunnen realiseren. Het vraagt geen AVG-discussie, geen nieuwe grondslag en eigenlijk is er ook geen DPIA nodig. Het gaat om de vorm - een bruikbare vorm - waarin de overheid mij de gegevens levert, waar ik al recht op heb. Dit kun je in praktische zin ook stap-voor-stap realiseren, zonder nieuwe organisatie(s), zonder grootschalige gegevensuitwisseling, zonder inhoudelijke wetswijzigingen en nieuwe grondslagen.
Zonder de feiten kan niemand je helpen.
Wie z'n eigen situatie kan overzien, vraagt aan met één druk op de knop. Wie z'n situatie kan overzien, kan ook voldoen aan z'n informatieplichten. Wie z'n situatie kan overzien, kan geholpen worden. Niet alleen door één specifieke publieke dienstverlener, maar door de buurvrouw, een sociaal-juridisch hulpverlener of een advocaat. Zonder de feiten kan niemand je helpen. Met de feiten en met overzicht, heb je vaak niemand meer nodig.
Proactieve dienstverlening in vergelijking
Er ligt een ander voorstel: de Wet proactieve dienstverlening SZW. In het wetsvoorstel vallen twee dingen onder proactieve dienstverlening. Enerzijds mógen UWV, SVB en gemeenten mensen gevraagd en ongevraagd informeren over relevante uitkeringen of voorzieningen. Anderzijds mógen ze mensen faciliteren bij het doen van een aanvraag. Faciliteren is formulieren ingevuld presenteren, mensen ondersteunen bij de procedure en het bundelen van meerdere aanvragen. Daarvoor krijgen ze de ruimte om nieuwe stromen van gegevensuitwisseling op te zetten. Want alleen met die informatie kunnen ze een inschatting maken of je recht hebt als burger.
Zo'n inschatting is nog niet zo simpel. De Afdeling advisering van de Raad van State wijst daarop. In de pilot rond de AIO werden 995 mensen aangeschreven. Van hen bleek 75% geen recht te hebben, onder meer door inkomsten die niet bekend waren. Vooraf was dat niet beter te weten. Als drie van de vier mensen een brief krijgen over een recht dat ze niet hebben, dan is dat niet efficiënt. Maar misschien belangrijker is dat dit ook het instrument zelf beschadigt en iets doet met het vertrouwen, aldus de Afdeling.
Als drie van de vier mensen een brief krijgen over een recht dat ze niet hebben, dan is dat niet efficiënt.
Het advies gaat niet in op ambtshalve verstrekken als alternatief, maar de memorie van toelichting wel. Dat vereist dat ‘de hoeveelheid en het detailniveau van benodigde gegevens drastisch worden teruggebracht’. Opvallend wel. De overheid heeft schaal, budget en de bevoegdheid om gegevens te vorderen indien nodig. Een burger zelf heeft niets van dat alles. Maar voor deze professionele organisaties moeten de regelingen eerst versimpelen willen ze doenbaar zijn. Belangrijker is wat dit betekent: andere voorwaarden, dus andere wetten. Dan zijn we zijn jaren of decennia verder.
Het advies gaat niet echt in op de andere kant van de medaille: de plichten bij toegekende rechten. Het Nader rapport (de reactie van de regering op het advies van de Raad van State) en de memorie van toelichting deels wel. We lezen dat in het wetsvoorstel een aanvraag vereist blijft. Er verandert niets aan het bestaande regime van informatieverplichtingen, terugvordering en boete. We lezen ook dat de sterke vorm van proactieve dienstverlening expliciet buiten het wetsvoorstel valt, precies omdat dat op dit punt zou vragen om fundamentele keuzes, aldus de regering. Die keuzes worden niet uitgewerkt.
De angst van burgers is niet irrationeel, het is een gegronde angst.
Toch is juist deze kant van de medaille belangrijk. De angst van burgers hiervoor is niet irrationeel. Het probleem is juist dat dit een gegronde angst is. Niet alleen is de aanvraag lastig vanwege de grote hoeveelheid gegevens die hiervoor moet worden aangeleverd. Dat geldt evenzeer voor de verantwoording die van burgers wordt gevraagd. Met ambtshalve beschikken neem je de drempel voor de aanvraag weg, maar niet het probleem van verantwoording, noch van de gevolgen van verzuim - terugvordering en boetes - wanneer dat niet lukt.
Proactieve dienstverlening heeft ‘Samen Zien’ nodig
Proactieve dienstverlening wil bestaanszekerheid bieden, maar biedt geen zekerheid. Per constructie kan gegevensuitwisseling aan de achterkant van de overheid dat nooit bieden. Een deel van de mensen, de feiten en de nuances valt altijd buiten de beschikbare registraties. Je kunt geen gegevenskoppeling maken naar de leefwereld.
En dat doet ertoe. Bestaanszekerheid is niet alleen dat er geld komt. Dat is ook dat je erop mag vertrouwen dat de bestaanszekerheid van vandaag niet de schuldsanering van morgen is. Het kan zomaar dat je publieke dienstverlener een ander beeld heeft, een onvolledig beeld, een verkeerd beeld. Zekerheid ontleen je aan iets dat je kunt nagaan, waarmee je je teweer kunt stellen. Kan dat niet, dan is het geen zekerheid maar afhankelijkheid. Daarom is ‘Samen Zien’ een noodzakelijke voorwaarde voor proactieve dienstverlening.
‘Samen Zien’ maakt mogelijk dat je geholpen kúnt worden, ook door iemand anders dan je publieke dienstverlener.
Nu zou je kunnen denken dat ‘Samen Zien’ een zelfredzame burger vereist. Nee. ‘Samen Zien’ maakt mensen zelfredzamer, maar eist dat niet. Integendeel: het maakt juist mogelijk dat je geholpen kúnt worden, ook door iemand anders dan je publieke dienstverlener. Want ook elke vorm van hulp vereist inzicht en overzicht.
‘Samen Zien’ is ook een andere omgang met burgers. Niet doorslaan van de zelfredzame burger naar de kwetsbare burger. Niet concluderen dat iemand die z’n enveloppen niet openmaakt dus geen behoefte heeft aan inzicht en controle. Ook iemand in een moeilijke situatie wil z’n eigenwaarde houden. Net als wij allemaal.
De bredere visie - die je kunt lezen op achterkantvandeoverheid.nl - biedt tevens een basis waarop je in de toekomst proactieve dienstverlening kunt bouwen, zelfs in de sterke vorm - voor zover dat dan nog nodig is.
Lees hier een langere versie van dit artikel.
Arjan Widlak is lid en initiatiefnemer van de denktank ‘Achterkant van de Overheid’. De denktank publiceerde eerder dit jaar ‘Nieuwland, een ontwerp voor de digitale rechtsstaat’ dat in oktober in boekvorm verschijnt bij Boom en nu al te lezen is.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.