‘Open overheid levert 4,4 miljard euro per jaar op’
Er is momenteel meer aandacht voor de kosten van de open overheid dan voor de opbrengsten. Reden voor Open State Foundation en Instituut Maatschappelijke Innovatie (IMI) om een onderzoek te doen naar wat de Wet open overheid (Woo), open data en open archieven de samenleving opleveren.
Vanuit de overheid klinkt regelmatig de vraag wat transparantie de samenleving waard is. In 2025 werd een grootschalig onderzoek gedaan naar de uitvoeringslast van de Woo. Komend jaar vindt de wetsevaluatie plaats, waarin dit onderzoek wordt meegenomen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties overweegt om de Woo zo aan te passen dat kosten worden doorberekend aan verzoekers. Gemeenten en provincies willen dit jaar de kosten van actieve openbaarmaking onderzoeken.
Je zou bijna vergeten dat diezelfde samenleving ook veel baat heeft bij transparantie. Openheid is een voorwaarde voor democratie en leidt tot vertrouwen. Best lastig om daar een geldbedrag op te plakken, maar er zijn ook voordelen waarvan de maatschappelijke waarde wel valt te kwantificeren. Volgens een nieuw rapport van Open State Foundation en Instituut Maatschappelijke Innovatie (IMI) levert transparantie via de Woo, open data en open archieven Nederland naar schatting 4,4 miljard euro per jaar op. Het onderzoek kijkt ook naar de baten die Nederland nog laat liggen.
Schatting maatschappelijke baten van transparantie, op jaarbasis
© Rapport 'De baten van transparantie'
Klik om te vergroten
Open data
Een groot deel van dit bedrag, 3,5 miljard euro, zit in directe maatschappelijke baten van open overheidsdata. De onderzoekers doelen daarmee op nieuwe producten, diensten, banen en kostenbesparing. Ze halen negen studies aan, waarin de gemiddelde marktwaarde van open data als percentage van het bruto binnenlands product (BBP) uitkomt op 1,04 procent. In Nederland komt de totale marktwaarde van open data in 2024 dan overeen met ongeveer 12,9 miljard euro. Daarvan bestaat 9,4 miljard euro uit indirecte baten, zoals tijdsbesparing voor gebruikers van een app die werkt op basis van open data. Voorbeelden van innovatieve producten en diensten die met behulp van open data tot stand kwamen zijn onder meer Studiekeuze123, voor toekomstige studenten, en de weersvoorspellingsapp Buienradar.
Voor de banen kijken ze naar het rapport The Economic Impact of Open Data, dat schat in dat in Nederland 0,07 procent van de werkzame beroepsbevolking kan worden toegerekend aan open databanen. Omgerekend zou dat neerkomen op 7.140 banen gecreëerd door open data.
De overheid zelf kan de grootste winst halen uit open data, door slimmer te werken en minder dubbel werk te verrichten. Uit de EU implementatieimpactanalyse van de Open Data-richtlijn, gepubliceerd door de Europese Commissie, blijkt dat Nederland 107 miljoen euro kan besparen. Ook de transparantie-eisen uit de Woo leiden tot meer efficiëntie bij de overheid: ambtenaren besparen veel zoektijd als de informatiehuishouding beter op orde is. Volgens het onderzoek scheelt het 50 miljoen euro.
De baten die in euro’s zijn uit te drukken, vormen altijd maar een deel van het verhaal, benadrukken de onderzoekers.
Wet open overheid
Hoe veel hebben Wob- en Woo-verzoeken de Nederlandse samenleving in de loop der tijd opgebracht? Wat levert open overheidsinformatie op? De baten die in euro’s zijn uit te drukken, vormen altijd maar een deel van het verhaal, benadrukken de onderzoekers. Ze schrijven: ‘Hoe kwantificeer je het leed dat we hadden kunnen voorkomen als het toeslagenschandaal eerder aan het licht was gekomen? Kunnen we een prijs hangen aan het inzicht verkrijgen in de eigen geschiedenis door adoptiekinderen of afstandsmoeders?’
Aan sommige onthullingen valt wel een prijskaartje te hangen. Een bekend voorbeeld is de afhandeling van het toeslagenschandaal, dat ongeveer 12 miljard euro gaat kosten. Dat hadden miljarden euro’s minder kunnen zijn als de Belastingdienst en het rijk eerder transparant waren geweest over de gehanteerde methode om fraudeurs te ontdekken. Of neem de beruchte STAP-regeling van het ministerie van SZW. Jaarlijks werd er180 miljoen euro verdeeld over duizenden opleidingen, waaronder allerhande zweverige cursussen. De regeling is na onderzoek van onderzoeksjournalistiekplatform Follow the Money op basis van een Wob-verzoek afgeschaft.
De onderzoekers halen allerlei voorbeelden aan van misstanden, overheidsfalen en verspilling van publieke middelen, die aan het licht zijn gebracht door overheidsinformatie te openen. Ze maakten een database van ongeveer 400 mediaberichten die verschenen naar aanleiding van Woo-verzoeken. Vaak leidt zo’n artikel tot Kamer- of gemeenteraadsvragen, publiek debat en ten slotte tot correctie in bestuur, beleid en uitvoering. Soms leidden ze tot parlementaire enquêtes of parlementaire onderzoeken en tot beëindiging van misstanden. Alles bij elkaar zouden Woo- en Wob-verzoeken goed zijn voor 680 miljoen euro per jaar.
Open archieven
De waarde van open archieven is moeilijk in geld uit te drukken. Het gaat over rekenschap afleggen, rechten aantonen, het belang voor de wetenschap, maar ook over het bewaren van stukken die voor groepen of individuen van grote emotionele of culturele waarde zijn – denk aan informatie over de Tweede Wereldoorlog, het slavernijverleden, adoptie of aan stamboomonderzoek. Gelukkig voor het onderzoek hebben archieven ook een functie die makkelijker kwantificeerbaar is: het bewaren van bouwtekeningen van huizen en gebouwen. Als bouw- en constructietekeningen niet openbaar zouden zijn, dan zou het voor bewoners, aannemers, architecten, notarissen en gemeenten flink in de kosten lopen om iedere keer nieuwe tekeningen te laten maken. Goed voor een bedrag van 160 miljoen euro, aldus de onderzoekers.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.