Doorbraak voor automatisch toekennen van inkomensregelingen

De eerste doorbraak betreft verruiming van de mogelijkheid om gegevens te delen. Het oorspronkelijke wetsvoorstel beperkte zich tot de uitwisseling van gegevens tussen UWV, SVB en gemeenten. In de amendementen van Don Ceder (Christenunie) en Anouschka Biekman (D66) wordt vastgelegd dat ook de Belastingdienst, de Dienst Toeslagen en DUO gegevens mogen delen die noodzakelijk zijn voor proactieve dienstverlening. De indieners schrijven dat gegevens over inkomen en vermogen “cruciaal” zijn voor een meer optimale uitvoering. Veel gemeentelijke inkomensregelingen zijn afhankelijk van inkomen, vermogen, huishoudsituatie of het gebruik van toeslagen. Ook de gegevens van DUO zijn hierin belangrijk, mede omdat DUO één van de grootste schuldeisers van Nederland is. De indieners noemen studiefinanciering, studieschulden en betalingsachterstanden relevant voor gemeenten die burgers met bestaans- en schuldenproblematiek willen ondersteunen. Zonder gegevens van de Belastingdienst, Dienst Toeslagen en DUO wordt proactieve dienstverlening wel heel ingewikkeld. Het is goed dat de Kamer deze omissie heeft hersteld.

Start met ambtshalve toekenning

De meest principiële stap ligt echter bij ambtshalve toekenning. In het oorspronkelijke wetsvoorstel stond een reeks argumenten waarom automatische toekenning niet was opgenomen in de Wet proactieve dienstverlening. Gelukkig heeft de Kamer op dit onderdeel via het amendement Biekman/Bolhuis een experimenteermogelijkheid voor ambtshalve toekenning gecreëerd, te beginnen met de Algemene Kinderbijslagwet en de Toeslagenwet. De Kamer zegt daarmee in feite: informeren is goed, maar op termijn moet de overheid ook leren hoe zij regelingen kan toekennen zonder dat burgers altijd zelf een aanvraag hoeven te doen.

Dat is een fundamentele verschuiving. Niet-gebruik van regelingen is vaak geen kwestie van onwil. Mensen weten niet dat zij ergens recht op hebben, begrijpen de voorwaarden niet, haken af bij formulieren, of vrezen terugvorderingen. Een overheid die al over veel relevante gegevens beschikt, kan dan niet volstaan met de boodschap: u had het zelf maar moeten aanvragen.

De motie-Biekman, eveneens ingediend bij dit wetsvoorstel, markeert die bredere beweging. De motie vraagt de regering bij nieuwe socialezekerheidswetgeving het uitgangspunt te hanteren dat uitkeringen en voorzieningen op termijn automatisch worden uitgekeerd, en de Kamer te informeren over een routekaart richting ambtshalve toekenning.

Hoezo één overheid?

Tegelijkertijd blijft het natuurlijk merkwaardig dat het wetgevingstraject zo versnipperd is. Voor de individuele inkomenstoeslag is in het spoor van de Participatiewet in balans al eerder een amendement-Lahlah/Van Kent aangenomen dat gemeenten de mogelijkheid geeft deze toeslag ambtshalve te verlenen. Op 29 september 2026 heeft de Tweede Kamer de Wet proactieve dienstverlening SZW aangenomen. Voor proactieve dienstverlening van o.a. zorgtoeslag, huurtoeslagen is in augustus 2026 een wetsconsultatie afgerond door Dienst Toeslagen, met vergelijkbare teksten. Het is een raadsel waarom deze wetgevingstrajecten niet samengevoegd zijn, vooral in het licht van de ambities van dit kabinet om meer als één overheid te opereren.

Vanuit burgerperspectief is de versnippering moeilijk te begrijpen. Een huishouden met financiële zorgen heeft te maken met een doolhof van regelingen. In het onderzoek ‘Uit de Klem’ telden we 18 nationale regelingen en alleen al in Rotterdam 34 lokale regelingen. De overheid vraagt burgers om samenhang aan te brengen in een stelsel dat zij zelf verkokerd heeft ingericht. De opdracht voor de komende jaren is daarom niet alleen om per regeling proactiever te worden, maar ook om de samenhang tussen regelingen te verbeteren en te vereenvoudigen.

Afdeling Halen en Afdeling Brengen

Dat maakt ook het verschil met de belastingheffing opvallend. Wanneer een burger geld aan de overheid moet betalen, kan de overheid uiteindelijk zonder aangifte of actie van de burger tot handelen overgaan. De ambtshalve aanslag is in het belastingrecht een bekend instrument. Maar wanneer een burger geld van de overheid tegoed heeft, blijft de aanvraag het uitgangspunt. Historisch is dat verschil verklaarbaar; maatschappelijk wordt het steeds lastiger verdedigbaar.

Nu doorpakken

De aangenomen amendementen lossen deze problemen niet in één keer op. Maar de richting is helder en de Kamer heeft de Wet proactieve dienstverlening SZW stevig in de goede richting aangepast. Op de achtergrond hebben VNG, de Nationale ombudsman en de Maatschappelijke coalitie ‘Over informatie gesproken’ zich sterk gemaakt voor deze aanpassingen. De grote kans ligt nu in uitvoering met ambitie. Via pilots kunnen we leren welk type regelingen zich lenen voor automatische toekenning. Het opnemen van automatische toekenning in de Verzamelwet SZW of aanpassing Participatiewet in het najaar van 2026 is een volgende cruciale stap. Dat biedt dan de mogelijkheid om bijvoorbeeld werkenden met een laag inkomen te benaderen of rechten toe te kennen. Als dat lukt, kan de stemming van 29 september worden gezien als een kantelpunt. Omdat de wetgever een principiële beweging heeft ingezet: van een overheid die wacht tot burgers een aanvraag doen, naar een overheid die mensen geeft waar ze recht op hebben.