Frustraties in de Commissie Digitale Zaken: geen cijfers, wel afhankelijkheid

‘Inkoop is een van de krachtigste instrumenten die we als overheid hebben,’ zei D66-Kamerlid El Boujdaini bij de opening van het debat over de digitaliserende overheid en toezicht. Over dat laatste ging het voor de verandering niet of nauwelijks, wél over de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS), de Digitale Dienst en dus inkoopcontracten met bijvoorbeeld Microsoft. ‘De overheid is een enorme klant en waar we ons geld aan uitgeven, bepaalt dus ook van wie we afhankelijk zijn’

El Boujdaini stelde woensdag in de Kamercommissie Digitale Zaken een soort nulmeting voor, zodat ‘we kunnen zien waar we nu staan op het gebied van digitale soevereiniteit’. Volgens haar geven we nu te veel uit aan één leverancier: de Amerikaanse techreus Microsoft. Hoewel er nu een lijst ligt met de aflopende inkoopcontracten met IT-leveranciers, blijft volgens haar onduidelijk wat we precies uitgeven aan niet-Europese techdiensten en wat voor contracten dat zijn.

Uitgaven aan Microsoft

Ze haalde het onderzoek van Binnenlands Bestuur en AD aan, waaruit blijkt dat gemeenten vorig jaar gezamenlijk bijna 185 miljoen euro voor producten en diensten van Microsoft betaalden. En dit is nog maar het topje van de ijsberg, waarschuwen IT-experts. Dat is meer dan tien euro per Nederlander en omgerekend bijna 25 euro per huishouden. Deze bedragen zijn per gemeente en per inwoner inzichtelijk gemaakt.

Het Rijk zelf heeft geen exact inzicht in Microsoft-licentiekosten. Het is een terugkerend thema in de commissie Digitale Zaken. Iedereen ergert zich eraan – van regering tot aan Kamerleden – maar niemand lijkt er echt verandering in te kunnen brengen.

Alternatief besturingssysteem

Na die woorden van El Boujdaini ontspon zich een debat tussen diverse Kamerleden. Van den Berg laakte het ‘antiamerikanisme’ dat hij her en der bespeurt. Het JA21-Kamerlid heeft niet zozeer iets tegen de diensten van Microsoft. Zijn redenering is: zolang de Nederlandse overheid maar kan blijven draaien. Efficiënt en slagvaardig, los van ideologische overwegingen.

Een alternatief besturingssysteem, maar dan open source, zoals Linux, dat El Boujdaini onder meer voorstelde, past daar wat hem betreft niet bij. ‘Als je dat echt wil, heb je daar ook veel meer personeel voor nodig. Wanneer komt mevrouw El Boujdaini met boter bij de vis? Naar schatting besteden alle overheidsorganisaties samen zo’n 2 à 3 miljard euro per jaar aan Microsoft, riposteerde het D66-Kamerlid. ‘Het gaat om keuzes. Een deel daarvan zou je ook kunnen besteden aan een systeem als Linux’

Openhartige staatssecretaris

Staatssecretaris Eric van der Burg (Slagvaardige overheid, VVD) wilde openhartig zijn over het ontbrekende inzicht in IT-contracten bij de Rijksoverheid, zei hij in zijn antwoordenblokje. ‘In alle eerlijkheid: op dit moment zijn we niet bezig om het inzicht in schema’s te krijgen. Daar hebben we de capaciteit niet voor om dat goed en helder in beeld te brengen. En we zijn niet één overheid, dat is het probleem. Er zijn verschillende registers, verschillende dashboards.’ Wel hoopt hij via afstemming met de ‘financiële administratie’ meer data boven tafel te krijgen.

Kathmann nam er, als vanouds, geen genoegen mee. ‘Als volksvertegenwoordigers moeten we de macht controleren. Maar dat kunnen we op deze manier niet. We weten namelijk niet wat we hieraan uitgeven.’ Daarbij verwees ze naar de uitgaven aan Big Tech-diensten als Microsoft en andere inkoopcontracten. ‘Het is toch bezopen dat we niet bij ministeries boven water kunnen krijgen hoeveel geld we aan die partij (Microsoft, TR) betalen? Het is toch gestoord dat we dat niet kunnen?’

Verticaal denken

Kathmann: ‘We vragen hier al vijf jaar om. We hebben een lijst gekregen, maar die was niet volledig. Wanneer krijgen we de volledige lijst die ons is toegezegd?’ Ook ik ben er gefrustreerd over, antwoordde Van der Burg, en vooral over het in zijn ogen ‘verticale denken’ bij de Rijksoverheid.

‘Er is niet één budget voor Digitale Zaken. Het is per departement geregeld en soms ook nog eens binnen die ministeries.’ De staatssecretaris zocht naar woorden om de situatie te beschrijven. ‘Laat ik het diplomatiek houden: het is complex, voorzitter. Dit is waar we tegenaanlopen, dus ik deel die frustraties van mevrouw Kathmann.’

Digitale Dienst

Ook als het gaat om de oprichting van de Digitale Dienst is Kathmann kritisch. Uit de brieven van het kabinet wordt niet duidelijk welke middelen daarbij worden gezet. ‘Die gaan meer over de structuren die we gaan veranderen en hoe we met de middelen – die er eigenlijk niet zijn – toch dingen kunnen gaan doen. Wij kunnen pas iets als we doelen en een tijdlijn hebben.’ Staatssecretaris Aerdts snapte de frustratie tot op zekere hoogte, zei ze. Ze wees erop dat er op dit moment al 50 mensen hard aan drie projecten aan het werk zijn. ‘Ik had er nog eerst een jaar na kunnen gaan denken en het helemaal van tevoren perfect kunnen uittekenen, maar ik heb ervoor gekozen aan de slag te gaan.’ Op dit moment heeft de digitale dienst een politiek en bestuurlijk mandaat meegekregen, vertelt ze. ‘Met dit mandaat lukt het nu al om een doorbraak te bereiken op projecten die in sommige gevallen tot voor kort bestuurlijk vastliepen, zoals bijvoorbeeld bij cloud.’

Digitale Werkplek

Veel belangstelling is er in de Commissie Digitale Zaken voor de ontwikkeling van de digitale autonome werkplek overheid (DAWO). Die zit volgens Van der Burg in de ontwikkelfase en moet nog goed worden getest. Kathmann wilde weten wat de staatssecretaris ging doen om het project op te schalen, maar kreeg daar geen concreet antwoord op. Wel de toezegging dat daar voor het eind van het jaar een brief over gestuurd zou worden naar de Kamer.

Paar toezeggingen

Weinig duidelijkheid over de financiën dus. Staatssecretaris Aerdts zegde wel toe in gesprek te gaan met haar collega van financiën over de begroting en de kosten die gemaakt worden voor IT.

Van der Burg en zijn collega Aerdts konden wel een paar (procedurele) toezeggingen doen. Zo komt er begin 2027 een update over de verdere inrichting van de Digitale Dienst en eind dit jaar een brief over de inzet van AI en eventuele ‘productiewinst’ daarvan binnen de Rijksoverheid. Aerdts zal daarnaast voor het einde van dit jaar een brief sturen over de voortgang van de uitvoering van de NDS.

Maar één wens uit de Kamer kan vooralsnog niet in vervulling gaan: Aerdts: ‘Er komt geen lijst met wat overheden wel en niet met AI kunnen doen. We hebben al een standpuntbepaling GenAI. We gaan niet een soort inventarisatie maken met alle behoeften binnen de overheid.’ Voor haar is de AI Act leidend als het gaat om de wettelijke kaders.