Als wetenschapper had Aerdts altijd al veel aandacht voor de link met de beleidspraktijk. Ook haar ervaring in de Eerste Kamer helpt haar in haar nieuwe rol; de dynamiek van debatten is haar welbekend. Dat ze de post 'hitting the ground running' betrok, met een zeven uur durend wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer op dag drie, beviel haar wel. Ze denkt snel, ze praat snel en als het aan haar lag, zouden sommige zaken ook best wat sneller van de grond mogen komen. Als iBestuur haar spreekt, moet de beslissing over Solvinity nét nog worden genomen. ‘We zouden natuurlijk graag de grote doorbraken voor de zomer hebben’, zegt ze bij die gelegenheid. ‘Tegelijkertijd is er ook tijd voor nodig en wil je het graag zorgvuldig doen. Maar soms denk ik: nou jongens, kom op, laten we gewoon alvast gáán. Dat is inherent aan deze baan.’
Staatssecretaris Aerdts: 'Nou jongens, kom op, laten we gewoon alvast gáán'
Lang hoefde D66’er Willemijn Aerdts niet na te denken over het staatssecretarisschap. Stond ze een paar maanden geleden nog in de collegezaal de samenhang tussen digitale soevereiniteit en internationale veiligheid uit te leggen, nu draait ze zelf aan de knoppen. Haar belangrijkste wapenfeit tot dusver: het verbod op de Amerikaanse overname van Solvinity, het bedrijf achter DigiD.
'Het zou mooi zijn als we meer open en Europese taalmodellen hebben'
Haar wetenschappelijke specialisme, internationale veiligheid, komt terug in het thema digitale soevereiniteit, maar ook in de digitale samenleving, die onder haar portefeuille valt. Neem de invloed van desinformatie. ‘We voeren met BZK gesprekken over inmenging in de verkiezingen door statelijke actoren. Door mijn achtergrond ben ik me er sterk van bewust dat sommigen elke loophole zullen proberen te vinden die er is. Dat betekent dat wij onze democratie veel weerbaarder moeten maken.’ Als voorbeeld noemt ze Duitsland, dat een lange geschiedenis kent van organisaties die goed uitgerust zijn om de maatschappij weerbaar te maken. ‘Je kan als kabinet niet alleen werken aan de weerbaarheid van het land; dat moet je samen met burgers en maatschappelijke organisaties doen.’
Willemijn Aerdts
- Staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit in het Kabinet-Jetten namens D66
- Daarvoor vanaf 13 juni 2023 lid van de Eerste Kamer.
- Sinds 2016 als docent en onderzoeker verbonden aan het Institute of Security and Global Affairs van de Universiteit Leiden.
- Publiceerde in 2023 het boek 'Diensten met geheimen: Hoe de AIVD en MIVD Nederland veilig houden' en in 2024 'Doelwit Nederland'.
Daarnaast probeert het kabinet ouders aan te sporen om met hun kind in gesprek te gaan over smartphonegebruik. ‘Tegelijkertijd wil ik de verantwoordelijkheid ook niet helemaal bij ouders leggen, want sommige dingen zijn zo groot, dat er toch echt een verantwoordelijkheid ligt bij de platforms.’ Voorlopig lijken die zich daar niet veel van aan te trekken. Zolang sociale media onvoldoende veilig zijn, is het kabinet voorstander van een Europese minimumleeftijd van 15 jaar. Aerdts is blij dat hier binnen de EU momentum voor ontstaat. ‘Je wil geen lappendeken aan regels in Europa en je wil ook niet dat jongeren met hun paspoort voor de webcam moeten gaan zitten. Inmiddels willen dertien lidstaten dit goed aanpakken.’
Op het gebied van de digitale economie wil ze het Nederlandse AI-ecosysteem versterken. ‘Het zou mooi zijn als we meer open en Europese taalmodellen hebben. Daarom ondersteun ik dat er een Nederlands model komt: GPT-Nl. Ik denk ook dat we waarde kunnen toevoegen op het gebied van AI als bedrijven makkelijker van de start-up fase in de scale-up fase komen, waardoor we volwassen bedrijven krijgen die voor het Europese aanbod gaan zorgen.’
Knip in portefeuilles
Met het aantreden van het Kabinet-Jetten is het onderwerp digitalisering verdeeld over de ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Aerdts vindt het een goede zaak dat digitale soevereiniteit, of digitale autonomie (‘in de wetenschap zijn definities superbelangrijk, voor de uitvoering iets minder’), onder EZK valt. ‘Primair gaat het over de vraag of je zelf kunt kiezen. Je wil niet afhankelijk zijn van één of twee bedrijven of één land. Bij EZK kijken we zowel naar de economie als naar de overheid en de samenleving, dus ook naar de aanbodkant.’
De politieke verschuiving heeft primair tot doel om hierin beter te kunnen sturen. Tegelijkertijd zou de ‘knip’ de voortvarendheid op het digitale dossier in de weg kunnen zitten. Zo gaat staatssecretaris Van der Burg (VVD) over de slagvaardige overheid, terwijl Aerdts de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) onder haar hoede heeft. Aerdts stelt dat ze elkaar juist versterken. ‘We zoeken elkaar veel op en spreken elkaar zeker wekelijks.’ Beide staatssecretarissen hebben het tij in zekere zin mee. Door de geopolitieke situatie is digitale soevereiniteit opeens het gesprek van de dag bij de koffieautomaat. ‘Er is een gevoel van urgentie’, zegt ze. ‘En het mooie van deze plek is dat we het allemaal bij elkaar kunnen brengen.’
'Natuurlijk was een aanvullende zak geld lekker geweest, maar dit is waar ik het mee moet doen'
Geld
Met een minister van Digitale Zaken had het kabinet-Jetten wellicht meer voortvarendheid kunnen bereiken. Die kwam er niet. Ook extra budget voor digitalisering bleef uit. Wordt de urgentie wel gevoeld in Den Haag? ‘Digitalisering heeft een eigen hoofdstuk in het coalitieakkoord. Er ligt een mooie agenda, zowel voor mij als voor mijn collega’s. Bij weerbaarheid is de digitale component bijvoorbeeld ontzettend belangrijk. Dat zien mijn collega’s nadrukkelijk ook.’
© De Beeldredaktie | Lex Draijer
Maar toch, een ijzeren wet in Den Haag luidt: geen geld, geen aandacht. ‘Natuurlijk was een aanvullende zak geld lekker geweest, maar dit is waar ik het mee moet doen. Het betekent niet dat we niks kunnen doen. We zijn bezig om bestaande budgetten voor IT slim in te zetten, bijvoorbeeld voor de NDS, en de inkoopkracht van overheden bij elkaar te brengen.’
Ze wijst naar de statige departementale gang: ‘Mijn collega van Economische Zaken zit verderop. Zij heeft budget gekregen voor de oprichting van het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), waarmee de overheid als eerste klant baanbrekende innovaties inkoopt. Vanuit EZK zit er 70 miljoen in de AI-fabriek in Groningen. Er gebeurt dus echt wel iets. Daarnaast kunnen we veel aan de randvoorwaardelijke kant doen, bijvoorbeeld op het gebied van vergunningen en toegang tot het energienet.’
Omslagpunt
Met het verbod op de Amerikaanse overname van Solvinity laat de staatssecretaris – na een zwaarwegend advies van het Bureau Toetsing Investeringen (BTI) – voor de eerste keer haar tanden zien. Eerder vroeg Tweede Kamerlid Barbara Kathmann zich nog hardop af wat de functie is van een staatssecretaris Digitale Soevereiniteit. Dat was in een debat over de uitbesteding van de omzetbelastingsoftware van de Belastingdienst, waarin Aerdts moest meedelen dat ze de kritische kanttekeningen van de Kamer zou doorgeven aan haar collega van Financiën.
Meer digitale onafhankelijkheid bereik je volgens haar ook door als overheid als launching customer te dienen
‘Het is nooit de bedoeling geweest dat ik verantwoordelijk word voor alle software-inkoop’, zegt Aerdts over die kwestie. ‘Ik snap haar frustratie, maar we hebben te maken met lopende contracten en aanbestedingen die vijf jaar geleden gestart zijn. Dat is nu niet opeens anders. Daar moeten we ook eerlijk in zijn.’
Tegelijkertijd is haar overtuiging dat het omslagpunt is bereikt. Komt het voor de omzetbelastingsoftware nog neer op ‘bespreken wat we alsnog kunnen doen binnen de ruimte die er is?’, voor toekomstige aanbestedingen is ze optimistisch. ‘Vanaf nu kijken we, met bijvoorbeeld de nieuwe IT-sourcingstrategie, specifieker naar: hoe richt je een aanbesteding in? Hoe kijken we naar contracten? Welke data sla je op? En van welke partijen wil je afhankelijk zijn?’ Op het gebied van cloud wil ze hierover nieuwe afspraken in de herziening van het Rijkscloudbeleid.
Meer digitale onafhankelijkheid bereik je volgens haar ook door als overheid als launching customer te dienen, om zo enerzijds bedrijven zekerheid te bieden en anderzijds voorwaarden af te dwingen. Ook in het creëren van aanbod ziet ze een kans. ‘Om de democratie te beschermen is het belangrijk dat je kunt kiezen met wie je op welke plek in contact kan komen. Mastodon is een mooi voorbeeld. Daar ben ik meteen actief geworden.’
Hoe gaat het met de NDS?
Misschien is het onvermijdelijk na een vliegende start, maar het weinige nieuws over de NDS stemt momenteel niet optimistisch: er zijn geen extra middelen beschikbaar en de NDS-raad is opgedoekt. Nu de raming van bijna een miljard per jaar niet leidt tot het bijbehorende budget, moet worden besloten welke onderwerpen de grootste prioriteit hebben. Voor de zomer verschijnt een verkenning over de soevereine cloud. Ook het afspreken van standaarden heeft volgens Aerdts hoge prioriteit. Hoe zorgt ze dat het enthousiasme voor de NDS behouden blijft? Ze reageert alert. ‘Ik merk juist heel veel energie om met elkaar aan de slag te gaan. Ik denk dat we meer successen moeten gaan delen, zoals het verhaal van de wethouder van Amsterdam, die superenthousiast vertelt welke stappen hij zet om digitaal soevereiner te worden. Aan ons om te zorgen dat we initiatieven bij elkaar blijven brengen.’
Dit artikel is integraal gepubliceerd in iBestuur Magazine #59 van juni 2026
Nog geen (gratis) abonnement? Klik HIER
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Het kan zoveel goedkoper en pragmatischer door vanuit Data Spaces te gaan denken in plaats van 'er geld tegenaan gooien'. Je kunt wel een straalmotor op een zeepkist zetten, maar het wordt er echt geen F35 van. Data spaces vragen vooral investering in afspraken, metadata, toegangscontrole en herbruikbare dataproducten. Dat kost wel geld, maar is niet duur, want de bestaande systemen blijven leidend, dus dalen vervangingskosten, integratiekosten, auditkosten en herstelkosten. Legacy blijft vooralsnog gewoon in gebruik, alleen nu is alleen het assetmanagement transparant geworden. Ontsluiting loopt via API’s, connectors, dataproducten en duidelijke afspraken en dus heb je minder te maken met systeemvervanging, minder migratierisico en lagere CAPEX. Je hebt ook minder maatwerkkoppelingen, want Data spaces werken met standaardafspraken voor toegang, metadata, autorisatie en gebruiksvoorwaarden. Wat zich vertaalt in minder projecturen per koppeling, minder afhankelijkheid van leveranciers. Door eindelijk eens gebruik te maken van het iSHARE Trust and Governance Framework worden identiteit, machtiging, delegatie, deelnemersafspraken en auditbaarheid makkelijker geregeld, waardoor men kan besparen op bilaterale contractonderhandelingen, met snellere onboarding, tegen lagere juridische kosten. De GO FAIR / LIFES-principes omarmen maakt data vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar. Met metadata, provenance, semantiek en kwaliteitsregels. Dus: minder herstelwerk, minder dubbele datasets, hogere datakwaliteit en dus ook lagere compliancekosten want alles wat je nodig hebt voor AVG, BIO, EU AI Act, IAMA, Algoritmeregister en auditcriteria worden vertaald naar herbruikbare controls. De winst zit hem in minder losse DPIA’s, juridische reviews en auditvoorbereiding per project. Wat weer bijdraagt aan kortere doorlooptijden, want we kunnen dan gaan werken met standaard datacontracten, toegangsregels en kwaliteitscriteria die goedkeuring en realisatie weer versnellen, dus je hebt minder vertraging en lagere kosten door termijnoverschrijding. (dat alleen al tikt nogal aan). In het licht van de pensioen golf helpt dit ook het kennisverlies verminderen, want de kennis zit dan in catalogi, datadefinities, lineage, besluitlogs en governance-afspraken. Ergo, lagere impact van personeelsverloop en een kortere inwerktijd van nieuwe medewerkers. Ook AI-systemen krijgen aantoonbare dataherkomst, kwaliteitstoetsing en logging (FAIR staat ook for Fit for AI Regulations). Kortom, minder duur herstel achteraf bij IAMA, Toetsingskader “Aandacht voor algoritmes” en EU AI Act. Eventuele fieldlab-kennis wordt dan ook beter herbruikbaar. We moeten DATA en niet langer INFRASTRUCTUUR en Outcome en niet langer Output als strategische focus nemen en gaan denken in termen van toegevoegde waarde realisatie. Alleen 'geld' is onvoldoende.