Slagvaardige overheid vraagt meer dan nieuwe technologie

‘De overheid is geen autobandenfabriek en burgers zijn geen afnemers.’ Met die woorden plaatste adviseur, schrijver en spreker Kustaw Bessems een kanttekening bij de gedachte dat de overheid vooral moet ‘leveren’. Het gaat er niet alleen om of processen sneller of goedkoper worden, maar ook om welke overheid daarmee ontstaat. Als je technologische vernieuwing inzet met een kapot systeem, gaat alleen dat kapotte systeem sneller werken.

Eerst het huis op orde

Voormalig CEO van PostNL en voorzitter van de Commissie Toekomst Rijksdienst, Herna Verhagen, denkt dat technologie zeker kan bijdragen aan ‘een toekomstbestendige overheid die ook dichter bij de burger en bedrijven komt’. Maar dan is het wel zaak dat je inzicht krijgt in je processen. ‘Het vraagt dat je processen eenduidig maakt en dat je vervolgens bereid bent te investeren in die digitalisering en automatisering en uiteindelijk AI.’ Dat benadrukt ook Jos Blank, wetenschappelijk directeur van de stichting IPSE. ‘Laten we eerst het huis op orde brengen’, stelt hij. Nieuwe technologie invoeren in een inefficiënt georganiseerde omgeving is volgens hem niet de eerste stap.

Begin bij de maatschappelijke opgave

Als Verhagen de overheid opnieuw zou mogen inrichten, zou zij beginnen bij de grote maatschappelijke problemen die de komende tien jaar moeten worden opgelost. Daarna volgt pas de vraag welke organisatie daarvoor nodig is. Veel opgaven overstijgen departementsgrenzen en vragen om samenwerking, met bijbehorende mensen, middelen en budgetten.
Kustaw Bessems laat zich kritisch uit over al het nieuwe beleid dat neerdaalt in de samenleving ‘zonder dat is getest of het werkt’. Het gevolg is volgens hem dat maatregelen problemen niet oplossen, maar de werkelijkheid ingewikkelder maken. Dat voedt teleurstelling en wantrouwen. En dan is het helemaal oppassen geblazen met digitalisering. Een digitaal proces kan sneller zijn, maar de relevante vraag blijft of het mensen daadwerkelijk helpt en hun handelingsruimte vergroot.

Meer centrale sturing

Ook tijdens dit rondetafelgesprek klinkt weer eens de roep om een minister van Digitale Zaken. De verantwoordelijkheid voor digitalisering is nu te veel verspreid over ministeries en bewindspersonen, vindt voormalig ambtenaar Bernard ter Haar. Volgens hem moet de minister plek hebben in de ministerraad en over doorzettingsmacht beschikken om daadwerkelijk richting te kunnen geven.

Ook voormalig topambtenaar Roel Bekker benadrukt het belang van centrale sturing. Ministeries moeten volgens hem concrete opdrachten krijgen en daarop worden aangesproken. Daarvoor is steun nodig vanuit de politieke top, inclusief de minister-president. Niet een groot centraal apparaat, maar duidelijke doelstellingen en middelen om naleving af te dwingen staan in zijn betoog voorop.

Minder vrijblijvende afspraken

Als het aan het kabinet ligt, gaan we in het kader van de slagvaardige overheid bezuinigen door meer te stroomlijnen en te standaardiseren. Maar dan zullen er binnen de overheid hierover meer strikte afspraken gemaakt moeten worden, denkt Barbara Kathmann (PRO). Ze trekt een vergelijking met de overheidsfinanciën. Zoals er wettelijke financiële en begrotingsregels zijn, zouden er volgens haar ook digitale regels moeten komen. Zij noemde standaarden en het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Ministeries moeten verantwoordelijk zijn voor de naleving daarvan. Een digitale dienst zou vervolgens kunnen toezien op de gezamenlijke uitvoering: ‘helemaal rijksbreed en het liefst ook nog eigenlijk bij alle overheidslagen’. Kathmann ziet zulke afspraken als voorwaarde voor een effectieve dienst.
Ook Bekker maakt een vergelijkbare vergelijking met de financiële discipline. ‘De discipline die daar aanwezig is, die zou ik eigenlijk ook wensen als het gaat om de rest van de bedrijfsvoering', zegt hij.

Besparingen met AI onzeker

Staatssecretaris Eric van der Burg wil werken aan een slanke en slagvaardige overheid, met minder regels en meer efficiëntie. Een belangrijk instrument daarbij is digitalisering en de inzet van AI. Maar de gedachte dat brede invoering van AI vanzelf leidt tot minder ambtenaren en miljardenbesparingen, is volgens Kathmann wensdenken. Dat wordt gedeeld door de genodigden. Ook volgens Blank is het nog maar de vraag wat AI zal gaan opleveren. Zijn prioriteit ligt bij het aanpakken van bestaande inefficiënties.
Herna Verhagen waarschuwde voor een veranderopgave die uitsluitend uit een financiële of personele taakstelling bestaat: ‘Dus niet: we gaan zoveel besparen of zoveel fte.’ De verandering moet inhoudelijk worden onderbouwd en vergt bij ingrijpende processen meerdere jaren.