AI doet het werk, maar wie begrijpt wat er gebeurt?

AI-geletterdheid is het vermogen om AI-systemen te begrijpen, beoordelen en de juiste manier te gebruiken. AI-geletterdheid is niet alleen essentieel voor een succesvolle AI-implementatie, maar inmiddels ook verplicht in wet- en regelgeving. Zo schrijft de Europese AI Act voor dat alle organisaties binnen de EU moeten zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij iedereen die met AI werkt. Zonder dit fundament kan de overheid geen betrouwbare, transparante en mensgerichte toepassing van AI waarborgen.

Risico's

De noodzaak voor AI-geletterdheid blijkt niet alleen uit regelgeving, maar vooral uit de risico’s die ontstaan als AI zonder voldoende kennis en begrip wordt ingezet. Onverantwoord gebruik van AI raakt iedereen: van beleidsmedewerkers en medewerkers in de uitvoering tot leidinggevenden en zelfs ook data- en AI-specialisten. In elke rol is het belangrijk om te begrijpen hoe AI-modellen werken en om kritisch te evalueren of het doet wat het moet doen. 

Competenties

AI-geletterdheid gaat verder dan alleen technische kennis. Onze AI-experts bij Valcon zien de volgende vijf competenties als essentieel:

1. Fundamenteel begrip 
   Begrijpen we in alle lagen van de organisatie hoe AI in de basis werkt en wat niet kan?
2. Strategische waardebepaling 
   Weten we waar AI waarde toevoegt, wanneer het niet werkt en waar menselijke beoordeling onmisbaar blijft?
3. Kritisch denken 
   Kunnen we risico’s zoals bias, datakwaliteit en uitlegbaarheid herkennen, uitleggen en beoordelen?
4. Operationele veerkracht
   Zijn we voorbereid op wat te doen wanneer AI fouten maakt of faalt?
5. Governance en verantwoordelijkheid
   Zijn eigenaarschap en verantwoordelijkheden van data, modellen en besluiten helder georganiseerd?

Voor overheden betekent dit dat niet alleen data-experts, maar ook beleidsmakers, juristen en uitvoerders die AI gebruiken over deze competenties moeten beschikken. Alleen dan kan deze technologie bijdragen aan publieke waarden zoals transparantie, rechtvaardigheid en vertrouwen. Bovendien is dit essentieel om de productiviteitswinst die AI belooft te realiseren.

AI-geletterde organisatie

Een AI-geletterde organisatie ontstaat niet vanzelf. Maar waar en hoe begin je? Het ontwikkelen van bovenstaande vijf competenties vraagt om richting, structuur en ruimte om te leren via onderstaande stappen:

1. Richting bepalen: visie, governance en leiderschap activeren
   De basis van AI-geletterdheid ligt in een gedeelde visie en duidelijke governance. Start met het scherpstellen van het “waarom” en “waartoe” van AI binnen de organisatie. Bepaal welke publieke waarde AI kan ondersteunen, welke risico’s moeten worden begrensd en welke besluitvormingsstructuren daarvoor nodig zijn. Cruciaal is zichtbaar leiderschap: bestuurders en managers die het goede voorbeeld geven, richting bieden en momentum creëren. Hoe sterker deze basis staat, hoe doelgerichter de rest van een AI-geletterdheidsprogramma opgebouwd kan worden.
2. Analyse van vaardigheden en volwassenheid: weten waar je staat en waar je naartoe wilt 
   Een andere cruciale stap is het in kaart te brengen van welke AI-vaardigheden minimaal én maximaal nodig zijn per rol of functiegroep. Op basis hiervan kan de huidige AI-volwassenheid worden gemeten: wat weten medewerkers al, welke kennis ontbreekt, en waar zijn risico’s? Deze analyse vormt de input voor het ontwikkelen van gerichte leerpaden, trainingen en ondersteunende informatie. In deze leerpaden wordt het ontwikkelen van de competenties verwerkt. Door volwassenheid periodiek te meten ontstaat inzicht in voortgang en impact.
3. Ontwikkelen door te doen: leren in de praktijk organiseren 
   AI-geletterdheid groeit het snelst wanneer leren verbonden wordt met echte praktijkvoorbeelden. Begin klein, bijvoorbeeld met een pilot of een werkplaats waar teams samen met experts experimenteren. Creëer een organisatie brede leeromgeving, zoals een AI-community waarin kennis, ervaringen en dilemma’s worden gedeeld. Dit stimuleert een open en veilige leercultuur waarin medewerkers in de hele organisaties van elkaar leren, het wiel niet opnieuw uitgevonden hoeft te worden en AI-vaardigheden sneller en dieper worden ontwikkeld.
4. Van kennis naar structurele capaciteit: borgen, bestendigen en doorontwikkelen 
   Wanneer de basis is gelegd, verschuift de focus van eenmalig leren naar het duurzaam borgen. Laat AI-geletterdheid uitgroeien tot een structurele vaardigheid die meebeweegt met nieuwe technologie, veranderende wetgeving en maatschappelijke verwachtingen. Dit vraagt om het verankeren van AI in bestaande leerprogramma’s, leiderschapsontwikkeling, HR-processen en dagelijks werk, zodat medewerkers de juiste vaardigheden blijven opbouwen. Zo ontstaat een organisatie die blijft leren, nieuwe technologie verantwoord omarmt en waarin AI-geletterdheid structureel onderdeel uitmaakt van de dagelijkse manier van werken.
   

De menselijke factor als blijvend kompas

Bovenstaande aanpak bouwt stap voor stap toe naar AI-geletterdheid als mensgerichte AI-competentie: het vermogen van organisaties om technologie verantwoord te gebruiken zonder de menselijke maat te verliezen. Het helpt risico’s te beheersen én creëert ruimte voor vv werk dat creativiteit, oordeelsvermogen en empathie vraagt. Een AI-geletterde overheid begrijpt de technologie die zij inzet, blijft kritisch wanneer dat nodig is en weet wanneer het menselijk stuur onmisbaar blijft. De toekomst van de publieke sector is digitaal ondersteund, maar blijft boven alles mensgericht.