Collegetour met oud-minister Raymond Knops door Frits Bussemaker

In een open en reflectieve setting deelde Knops zijn ervaringen uit Den Haag en daarbuiten. Zijn centrale boodschap: innovatie in de publieke sector draait niet alleen om technologie, maar vooral om het hebben van een concreet gezamelijk doel en de moed om keuzes te maken.

Van politiek naar praktijk: ervaring die verbindt

Raymond Knops brengt een brede en unieke achtergrond mee. Hij werkte jarenlang als lokaal bestuurder, staatssecretaris en minister bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en vervult nu rollen als voorzitter binnen de defensie- en onderwijssector. Inmiddels zet hij deze ervaring onder andere in als partner bij Valcon, waar hij publieke organisaties ondersteunt bij de implementatie van digitale transformaties.

Ecosystemen zijn niet statisch

Een belangrijk thema van de GovTech Day en in het verhaal van Knops is de kracht van ecosystemen. Innovatie ontstaat zelden binnen één homogeen team, juist door met de juiste partijen aan tafel te gaan bedenk je oplossingen voor problemen. Knops benadrukt dat deze ecosystemen voortdurend in beweging zijn: “Ecosystemen zijn niet statisch.” In sectoren zoals defensie ziet hij dat nieuwe partijen zich aandienen en samenwerkingen ontstaan tussen organisaties die eerder nauwelijks contact hadden.

Tegelijkertijd draait samenwerking niet alleen om structuren, maar vooral om vertrouwen. Vanuit zijn ervaring als in ecosystemen en in de politiek geeft hij aan dat je geen vrienden hoeft te zijn, maar wel gemeenschappelijke doelen en belangen en op elkaar moet kunnen bouwen.

Innoveren vraagt om durven falen

Naast samenwerking benadrukt Knops het belang van experimenteren. “Innovatie betekent vaak dat niet alles in één keer goed gaat. Het ontbreekt bij de overheid vaak aan het krijgen en nemen van voldoende ruimte om buiten de gebaande paden te gaan. Als je geen fouten durft te maken doe je ook niet het goede”.

Knops pleit daarom voor een cultuur waarin leren centraal staat. Hij illustreert dit met een anekdote uit zijn tijd in een debat met de Tweede Kamer, waar hij hij als bewindspersoon expliciet aangaf fouten te zullen maken – en die belofte ook nakwam. Hij creeerde daarme de ruimte voor het ambtelijk apparaat om de ruimte te pakken om te experimenteren en daamree ook innoveren. Lachend: “Wat je belooft, moet je ook nakomen.” Volgens hem is dit geen zwakte, maar een noodzakelijke voorwaarde voor vooruitgang.

Overheid en bedrijfsleven: dichter bij elkaar

Traditioneel werkt de overheid vaak met tenders die leiden tot grote en/of goedkope partijen, mede door regels en procedures. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan innovatieve oplossingen, die niet altijd uit gevestigde partijen komen. Knops ziet hierin een spanningsveld. Veel organisaties willen vernieuwen, maar lopen vast in bestaande structuren. Daarbij ontbreekt vaak de prikkel van concurrentie, wat de gewenste verandering vertraagt.

De oplossing ligt volgens hem in het actief opzoeken van samenwerking met het bedrijfsleven en het stellen van de juiste vragen. Dat is ook de rol die hij bij Valcon vervult: de brug slaan tussen twee werelden, en met hulp van de juiste experts organisaties helpen om tot de kern te komen en richting te bepalen.

Van strategie naar implementatie

“Veel overheidsinitiatieven blijven hangen in het ontwikkelen van op papier briljante visies en adviezen, terwijl de echte waarde zit in implementatie, aldus Knops. Hij benoemt vijf concrete lessen voor succesvolle samenwerking en innovatie:

1. Zorg voor politieke ruimte en steun om initiatieven mogelijk te maken
2. Werk toe naar een concreet einddoel met tastbare mijlpalen
3. Creëer ‘skin in the game’: iedereen moet iets te winnen én te verliezen hebben
4. Zorg dat alle partijen actief bijdragen aan het ecosysteem
5. Leg de focus op uitvoering in plaats van alleen strategie

Een veranderende wereld vraagt om keuzes

Tot slot gaat Knops in op de bredere context waarin de overheid opereert. Geopolitieke ontwikkelingen en digitale afhankelijkheid maken duidelijk dat stabiliteit geen vanzelfsprekendheid meer is. Hij noemt dit een wake-up call. Nederland is sterk in consensus en risicobeheersing, maar juist dat kan innovatie vertragen. Met een krachtige metafoor stelt hij: “We zitten in Nederland op het dakterras van Maslow en verwaarlozen de fundering van de pyramide.”

De coronacrisis liet zien dat snelle verandering wél mogelijk is wanneer urgentie aanwezig is. Binnen korte tijd werden processen en wetgeving aangepast en werd massaal op afstand gewerkt. De uitdaging is om deze slagkracht vast te houden, ook zonder crisis.

Reflectie: opnieuw beginnen?

Om af te sluiten geeft Knops een prikkelende vraag mee: “Als je vandaag je eigen organisatie opnieuw zou moeten inrichten, zou je het dan hetzelfde doen?”
Het is een vraag die uitnodigt om kritisch te kijken naar bestaande structuren en aannames.
Stel jezelf die vraag ook eens, want juist in het eerlijke antwoord ligt de ruimte voor echte vernieuwing.