Overslaan en naar de inhoud gaan
(advertentie)

AI in de politiek: democratische afweging mag geen taak van algoritmen worden

Blauwgetinte 3D-figuren staan in een rij naast een grote lichtgevende smartphone.
Mensen in een rij kijken naar een grote smartphone, als metafoor voor AI-invloed op de democratie. - Shutterstock

AI kan de democratie efficiënter maken, maar democratie draait niet om efficiëntie. Ze draait om het afwegen van botsende waarden en belangen, en dat moet een menselijke en politiek verantwoorde taak blijven. Marcel Boogers en Lucyenne van de Coevering vinden dat de discussie te veel blijft hangen bij de vraag of politici eerlijk zijn over hun AI-gebruik en of de output betrouwbaar is. Volgens hen gaat het om iets fundamentelers.

AI verandert niet alleen hoe we werken, maar ook hoe onze democratie functioneert. Vaak gaat de aandacht uit naar politici en bestuurders die kunstmatige intelligentie gebruiken om sneller te analyseren, te schrijven of besluiten voor te bereiden. Maar de werkelijke impact ligt dieper. Democratie gaat niet alleen om het verwerken van informatie, maar ook om het maken van keuzes tussen botsende waarden en belangen. Dat is geen technische, maar een politieke opgave.

Naarmate algoritmen een grotere rol spelen bij het verzamelen, analyseren en presenteren van informatie, groeit daarom een fundamentele vraag: blijft de democratische afweging een menselijke verantwoordelijkheid, of verschuift zij ongemerkt naar systemen die zelf geen begrip hebben van publieke waarden? Het stimuleren van AI-gebruik is relatief eenvoudig. Het beschermen van de democratische kern waarover uiteindelijk mensen moeten beslissen, is de echte uitdaging.

Het gesprek zou zich meer moeten richten op de essentiële gevolgen van dit gebruik van taalmodellen voor onze democratie

AI-gebruik bij de overheid

De afgelopen maanden ontstond regelmatig discussie over het gebruik van artificiële intelligentie (AI) door volksvertegenwoordigers en bestuurders. Of het nu gaat om het produceren van sociale mediaberichten, het schrijven van beleidsstukken of bij het voorbereiden van debatten. Dit beperkt zich niet tot de nationale politiek. Ook bij provincies, waterschappen en gemeenten zien we dit zich in rap tempo voltrekken. Volksvertegenwoordigers gebruiken taalmodellen om schriftelijke vragen te stellen en moties te genereren. Griffiers laten omvangrijke vergaderstukken of hele vergaderingen samenvatten voor raadsleden en inwoners. Ambtenaren gebruiken de mogelijkheden van AI om beleidsstukken te schrijven, scenario’s door te rekenen of reacties van inwoners te analyseren.

Nu gaat de maatschappelijke discussie hierover vaak nog over de waarachtigheid van politici, de betrouwbaarheid van de informatie en de werklast die AI met zich meebrengt. Het gesprek zou zich meer moeten richten op de essentiële gevolgen van dit gebruik van taalmodellen voor onze democratie. Deze ontwikkeling raakt namelijk aan de manier waarop onze democratie functioneert.

AI grijpt in op het functioneren van de democratie

De democratie draait om informatieverwerking: deze gedachte staat centraal in het boek Rewiring Democracy van Bruce Schneier en Nathan Sanders. Democratische instituties verzamelen signalen uit de samenleving, vertalen voorkeuren naar beleid en leggen verantwoording af over gemaakte keuzes. Verkiezingen, inspraakprocedures, raadsvergaderingen en beleidsprocessen zijn zo bezien allemaal mechanismen om informatie te verzamelen en te verwerken.Aangezien juist deze processen met AI sneller en efficiënter zijn te organiseren, grijpt deze technologie rechtstreeks in op het functioneren van de democratie. AI is, zo betogen ook de auteurs van dit boek, een mogelijkheid om democratische processen te versterken en efficiënter te organiseren. We zien dat ook terug in de praktijk. Het levert wel direct dilemma’s op.

Poppetjes in een rij voor een smartphone
© Shutterstock

De informatiepositie wordt versterkt, maar…

De informatiepositie van volksvertegenwoordigers kan verbeteren. In onze democratie hebben bestuurders en ambtenaren altijd een betere informatiepositie dan volksvertegenwoordigers. Gemeenteraadsleden hebben vaak beperkte tijd en ondersteuning waarin zij grote hoeveelheden informatie moeten verwerken. AI kan die achterstand helpen inlopen door informatie te structureren, samen te vatten en antwoorden te genereren op concrete vragen.

Het filter van de informatie is niet langer alleen gebaseerd op het observatie- en interpretatievermogen van de politicus, maar ook bepaald door een algoritme

Het dilemma dat ontstaat: het filter van de informatie is niet langer alleen gebaseerd op het observatie- en interpretatievermogen van de politicus, maar ook bepaald door een algoritme. Een nieuwe afhankelijkheid is daarmee ontstaan. Wie bepaalt eigenlijk hoe de informatie wordt gefilterd en of en welk waardeoordeel hieraan wordt gegeven? Welke argumenten worden sterker naar voren gebracht en welke niet? Op welke aannames zijn analyses gebaseerd?

De controlerende rol kan worden versterkt, maar…

Volksvertegenwoordigers met een sterkere informatiepositie kunnen hun controlerende rol beter en eenvoudiger uitvoeren. Schriftelijke vragen zijn binnen enkele minuten opgesteld. Begrotingen kunnen automatisch worden geanalyseerd. Beleidsstukken kunnen worden vergeleken met eerdere besluiten of coalitieafspraken. Het versterkt het controlerend vermogen van de raad.
Maar leidt beter inzicht ook tot beter uitzicht? De controlerende taak van de raad is er uiteindelijk op gericht het gevoerde beleid van het bestuur te beoordelen. Dat is een verantwoordelijke taak die verder gaat dan het opsporen van afwijkingen en fouten. Wordt de verantwoordelijkheid van de volksvertegenwoordiger zelf hierin voldoende gewogen?

Het CPB is niet onze volksvertegenwoordiging. De totstandkoming van een beleidskader is een proces van afstemming en overleg

De kaderstellende taak kan slimmer worden ingericht, maar…

Het formuleren van beleid en beleidsvoorstellen is werk voor hele kantoortorens aan ambtenaren. Niet voor niets. Het vraagt de nodige denkkracht, overleg en afstemming om tot een gedragen voorstel te komen. Algoritmes kunnen dit werk ondersteunen. De gevolgen van maatregelen kunnen beter worden verwerkt in scenario’s. Voorstellen kunnen sneller worden uitgewerkt. En toch is het bepalen van een goed maatregelenpakket voor het stikstofvraagstuk meer dan het doorrekenen en toetsen van modellen. Het CPB is niet onze volksvertegenwoordiging. De totstandkoming van een beleidskader is een proces van afstemming en overleg, omdat het meestal gaat om belangentegenstellingen. Een algoritme kan niet bepalen hoeveel waarde een samenleving hecht aan bereikbaarheid, leefbaarheid, economische ontwikkeling of duurzaamheid.

Beschermen van democratische belangenafweging

De voorbeelden tonen aan dat AI een versterkende werking van de democratische praktijk kan betekenen, maar dat dit een keerzijde heeft. Die keerzijde hangt samen met het wezen van de democratie: het maken van een belangenafweging.
Naarmate AI een grotere rol speelt in democratische besluitvorming, verschuift de macht. Van het democratisch gekozen bestuur naar de organisaties die deze AI-systemen ontwikkelen, beheren en controleren. Daarmee ontstaat een nieuwe vorm van macht die democratisch lastig te controleren is. Bovendien zijn de AI-systemen sterk gebaseerd op historische data. Daardoor bestaat het gevaar dat ze bestaande opvattingen reproduceren en minder ruimte bieden voor afwijkende perspectieven of nieuwe politieke ideeën.

Juist daar ligt de grens die het gebruik van algoritmen niet kan en mag overschrijden. Politiek gaat niet over het vinden van het meest efficiënte antwoord, maar over het omgaan met botsende waarden en belangen. Dat inzicht vinden we terug bij politieke denkers als Hannah Arendt, Chantal Mouffe en Robert Dahl. Volgens hen is de essentie van democratische politiek dat zij ruimte biedt aan conflicten waarvoor geen objectieve oplossing bestaan.

Als regeringsbrieven, moties en publiekscommunicatie mede door AI zijn gegenereerd, kan de verantwoordelijkheid voor de inhoud ervan vervagen

Vertrouwen waarborgen

Het gebruik van AI raakt ook aan een van de meest kwetsbare fundamenten van de democratische rechtsstaat: vertrouwen. Democratische instituties kunnen functioneren als burgers begrijpen hoe besluiten tot stand komen en wie daarvoor verantwoordelijk is. Het gebruik van (generatieve) AI maakt dat ingewikkelder. Desinformatie en deepfakes zijn daarbij de kanaries in de kolenmijn. Fundamenteler is dat de grens tussen menselijke en machinale communicatie vervaagt. Als regeringsbrieven, moties en publiekscommunicatie mede door AI zijn gegenereerd, kan de verantwoordelijkheid voor de inhoud ervan vervagen. Dat raakt direct aan de verantwoordingsrelatie tussen bestuurders, volksvertegenwoordigers, ambtenaren en inwoners. Het uitgangspunt van verantwoordelijkheid van democratische functionarissen voor al hun doen en laten moet uitgangspunt blijven voor het handelen in een democratie.

Wat staat ons te doen?

Als we de democratische belangenafweging en het vertrouwen onvoldoende beschermen, moeten we niet vreemd opkijken als we op een dag wakker worden in een politiek systeem waarbij efficiënte sturing van een enkelvoudig belang en angst de werkende mechanismen zijn. Misschien is dat wel het belangrijkste inzicht in een tijd van razendsnelle ontwikkelingen: het maakt democratie niet minder belangrijk, maar laat scherper zien waar democratie werkelijk om draait. De belangrijke vraag is dan ook: welke rol krijgt AI in onze democratie en hoe waarborgen we dat? Het is een belangrijke verantwoordelijkheid voor alle spelers binnen de democratie om met die vragen aan de slag te gaan. De toekomst van de democratie zal niet worden bepaald door wat AI kan, maar door de keuzes die wij maken over hoe we het gebruiken.

Plaats een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

(advertentie)

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heb je al een account? Log in