Nieuwe Digitale Dienst wordt geen centrale uitvoeringsclub

Voor Onno Eric Blom van het Delta Instituut is het voornamelijk belangrijk dat er eindelijk beweging ontstaat. Net als de DNS-Raad waarschuwt hij vooral voor het scenario dat de nieuwe organisatie een extra bestuurslaag wordt. Volgens Blom moet de Digitale Dienst nadrukkelijk technisch en uitvoeringsgericht blijven. ‘We moeten er geen overlegclub van maken.’

Volgens Blom moet de overheid af van de reflex om grote IT-projecten volledig ‘dicht te willen regelen’ voordat er daadwerkelijk iets gebouwd wordt. ‘Grote IT-projecten kun je niet zomaar van tevoren uitdenken en voorinvullen’, zegt hij. ‘Juist door samen met gebruikers te testen en te leren, ontstaat er inzicht in wat wel en niet werkt.’ Daarom ziet hij veel waarde in een compacte organisatie met sterke technische expertise die andere overheden ondersteunt bij digitale vraagstukken.

Flagship-projecten

Blom vindt dat de organisatie het beste kan beginnen met een aantal zichtbare “flagship-projecten”. Van daaruit kan de organisatie organisch groeien en andere overheden ondersteunen bij vergelijkbare trajecten. Dat ondersteunende karakter ziet hij als een van de grootste meerwaarden. Volgens hem lopen overheden voortdurend tegen vergelijkbare problemen aan, terwijl kennis en ervaring telkens versnipperd blijven binnen afzonderlijke organisaties. ‘Je loopt eigenlijk continu tegen dezelfde problemen aan binnen verschillende overheden’, zegt hij. ‘Je wilt zien dat er hele goede mensen aan de kant van de overheid zitten om dat proces te begeleiden.’

Goed opdrachtgeverschap

Volgens Blom ontbreekt het de overheid te vaak aan voldoende technische expertise om überhaupt een goede opdrachtgever te kunnen zijn. ‘Inkoop is nu vaak vooral een juridische aangelegenheid, terwijl er eigenlijk een technische visie onder moet liggen.’ Pas als de overheid zelf beter begrijpt wat zij wil bouwen en waarom, kan zij volgens hem onafhankelijker opereren richting marktpartijen. Hij verwijst daarbij nadrukkelijk naar voorbeelden uit het buitenland, zoals de Britse Government Digital Service (GDS), die volgens hem miljarden wist te besparen door centraler en slimmer te opereren.

Meer slagkracht

Volgens Jesse Six Dijkstra, inmiddels zelfstandig adviseur en lid van de Digitale Doetank, is de nieuwe Digitale Dienst noodzakelijk om meer samenhang aan te brengen in het versnipperde ICT-landschap van de overheid. ‘Het kan zorgen voor samenhang en slagkracht in het ICT-landschap van de overheid’, zo zegt hij. Daarmee reageert hij positief op het eindadvies van de NDS-Raad, waarin wordt gekozen voor een centrale regieorganisatie die standaarden moet afdwingen en samenwerking tussen overheidsorganisaties moet organiseren.

Tegelijkertijd waarschuwt hij dat de nieuwe organisatie niet opnieuw moet leiden tot extra versnippering. Volgens hem bestaat het risico dat er naast bestaande organisaties opnieuw losse digitale initiatieven ontstaan. ‘Je moet voorkomen dat er opnieuw allerlei initiatieven naast elkaar gaan bestaan’, zegt hij. Daarom vindt hij dat nadrukkelijk gekeken moet worden naar bestaande overheidsorganisaties zoals DICTU, Logius, SSC-ICT en het Rijks ICT Gilde.

Structurele financiering nodig

Een belangrijk aandachtspunt voor Six Dijkstra is de structurele financiering van de Digitale Dienst. Volgens hem kan de organisatie alleen succesvol worden als er voldoende middelen en mandaat beschikbaar komen. ‘Als dit elk jaar opnieuw onderwerp van discussie wordt, dan gaat het niet werken’, zegt hij over de financiering. Structureel budget noemt hij daarom ‘een no-brainer’. Daarnaast benadrukt hij dat politieke rugdekking essentieel is. ‘Als het niet het mandaat én niet de middelen heeft, dan lukt het sowieso niet.’

Wolfgang Ebbers, expert op het gebied van digitalisering binnen de publieke sector, plaatste tegenover iBestuur eerder zijn vraagtekens bij de uitvoerbaarheid en de impact van een nieuw op te richten Digitale Dienst. Ook hij ziet dat het uiteindelijke advies van de NDS-Raad bestuurlijk veel realistischer is dan het oorspronkelijke plan voor een grote centrale uitvoeringsorganisatie. ‘Een regieorganisatie past beter bij de complexiteit van de overheid zoals die nu is’.

Diverse risico’s wegggenomen

Volgens Ebbers onderschatte het oorspronkelijke voorstel hoe versnipperd de digitale overheid inmiddels is geraakt. ‘Er is enorm veel legacy bij de overheid. Heel veel processen zijn gebaseerd op wetgeving die overal anders is uitgewerkt. Dan kun je niet zomaar een compleet nieuwe centrale uitvoeringsclub neerzetten, zonder veel nieuwe complexiteit toe te voegen.’ Met het NDS-Raad-voorstel verdwijnen volgens hem ook risico’s die hij eerder zag, zoals het wegtrekken van technisch talent uit bestaande organisaties als de Belastingdienst of de politie.

Tegelijkertijd benadrukt Ebbers dat de nieuwe koers nog altijd zeer ambitieus is. ‘Het is al best ambitieus om met mandaat regie te voeren om standaarden af te dwingen.’ Volgens hem moet het versterken van digitaal vakmanschap uit het Ons Digitaal Fundament-plan daarbij blijven bestaan. ‘Die gedachte van: wij willen meer vakmanschap bij de overheid, die steun ik volledig. Die is ook bij een regieorganisatie nodig’

Bredere doelstelling lijkt verdwenen

Maar, ‘Digitalisering is geen puur intern overheidsvraagstuk’, zegt hij. ‘Het gaat uiteindelijk over de relatie tussen overheid en samenleving’. Volgens Ebbers ligt daar misschien wel de grootste uitdaging voor de komende jaren. De overheid praat al jarenlang over betere digitale dienstverlening, meer regie en minder afhankelijkheid van grote ICT-leveranciers. Maar zolang digitalisering vooral wordt benaderd als een intern coördinatievraagstuk, dreigt volgens hem het bredere publieke doel uit beeld te verdwijnen.

Ondanks zijn kritische kanttekeningen ziet Ebbers vooruitgang in de huidige plannen. Volgens hem laat het advies van de NDS-Raad zien dat er binnen de overheid meer besef is dat digitalisering niet langer een ondersteunend onderwerp is, maar een fundamenteel onderdeel van het functioneren van de overheid zelf. De keuze voor een regieorganisatie maakt de plannen bestuurlijk realistischer, maar succes zal uiteindelijk afhangen van mandaat, samenwerking en de vraag of de overheid erin slaagt om maatschappelijke doelen van digitalisering centraal te houden.

Pragmatische aanpak

Staatssecretaris van Digitale Zaken Willemijn Aerdts (D66) zegt tegen iBestuur dat ze blij is dat de Digitale Dienst nog voor de zomer eerste stappen kan zetten. Volgens Aerdts werkt het kabinet momenteel aan de precieze uitwerking van de organisatie. Vrijwel alle aanbevelingen uit het advies worden overgenomen. Voor de zomer verwacht ze een Kamerbrief te sturen én daadwerkelijk van start te gaan. Volgens Aerdts wil het kabinet voorkomen dat het een extra managementlaag wordt door klein te beginnen en nadrukkelijk te experimenteren.

Het kabinet kiest nadrukkelijk voor een pragmatische aanpak. Waar het oorspronkelijke idee nog draaide om een krachtige centrale uitvoeringsorganisatie, krijgt de nieuwe dienst nu vooral een aanjagende en coördinerende rol. Volgens Aerdts is dat ook precies de bedoeling. ‘Het wordt echt de aanjager’, zegt ze. ‘Om dingen die misschien vastzitten los te krijgen. En om op een creatieve manier mee te denken.’

Een uitgebreide versie van dit artikel is gepubliceerd in iBestuur Magazine #59 dat eind juni verschijnt.