Onder het mom van ‘samen versnellen’ gaan Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen meer als ‘één overheid’ optrekken bij digitalisering. Zo willen ze als partners samenwerken in het digitale huis van Thorbecke en verkokering doorbreken. Dat hoeft niet meteen een Nederlandse autocratie uit te lokken. Toch zou enige aandacht voor de ‘checks and balances’, die Thorbecke wel in zijn staatsleer verwerkte, verstandig zijn. Het zou de rijksoverheid sieren als ze niet alleen zou werken aan ‘één digitale overheid’, maar parallel daaraan ook werk maakt van één digitale democratische rechtsstaat.
Herschikking in het huis van Thorbecke
De NDS is interessant voor ‘digifielen’, maar ook voer voor bestuurskundigen. Niet ondenkbaar is dat digitalisering op de een of andere manier toch uitmondt in een herschikking van de interbestuurlijke verhoudingen in Nederland en daarmee (na bijna twee eeuwen) in een nieuw "huis van Thorbecke".
Ontkokering
In de digitaliseringsstrategie wordt ontkokering in verband gebracht met digitalisering. Digitalisering is bij uitstek een kans om te ‘ontkokeren’ over de grenzen van bestuurslagen heen. Het omgekeerde, ‘verkokering’, klinkt als een vies woord, maar sinds Montesquieu weten we dat verkokering ook machtsmisbruik kan voorkomen. In zijn woorden: ‘le pouvoir arrête le pouvoir’. En laat nu net digitalisering in verband worden gebracht met juist de concentratie van macht. Sterker nog, bestsellerauteurs als Anne Applebaum en Giuliano da Empoli betogen dat digitalisering en de opkomst van autocratieën in de wereld hand in hand gaan. Enige voorzichtigheid met ‘ontkokering’ is dus geboden. Slimme, gerichte verkokering brengt de noodzakelijke ‘checks and balances’ aan om de democratische rechtsstaat in evenwicht te houden.
Enige aandacht voor ‘checks and balances’ zou verstandig zijn
Natuurlijk is er niets tegen samenwerking, zeker gezien het ‘versplinterde’ ICT-landschap bij de overheid. Deze visie sluit prima aan op de visie van Thorbecke, die de verschillende bestuurslagen als onderdelen zag van een organisch staatsverband. Zoals Nederland een lappendeken is van gemeenschappen die onderling verbindingen kennen, zou de staat ook een lappendeken moeten zijn van ‘organen’ die onderling verbonden zijn.
Interbestuurlijke samenwerking
Kortom, een digitaliseringsstrategie die op interbestuurlijke samenwerking is gebouwd, past naadloos in het organisch staatsverband dat Thorbecke voor ogen stond. Toch is het de vraag of samenwerking niet ook gelijk herschikking is van de interbestuurlijke verhoudingen. Direct op de eerste pagina’s spreken de partijen uit dat ‘de ontwikkeling van digitalisering niet kan zonder gerichte centrale regie’. Daarop volgt: ‘centraal afspreken, federatief inrichten’. En waar doorgaans in een federatie het federatief verband een beperkt aantal bevoegdheden wordt toebedeeld (kijk naar de VS en Duitsland), lijkt hier ‘federatief’ te staan voor ‘centraal’, zoals bij de cloud, het gebruik van AI en de bindende afspraken over ‘data’. De vraag die de strategie oproept, is dan ook of digitalisering niet tegelijkertijd een impliciete herschikking is van de verhoudingen in het huis van Thorbecke, waarbij de rijksoverheid de ‘greep’ op decentrale overheden versterkt. Het document zelf is te dubbelzinnig om dit er eenduidig uit te halen, maar waakzaamheid is geboden.
Deze blog werd als column gepubliceerd in iBestuur Magazine #57 van januari 206
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
Een terechte vraag om aandacht voor een fundamentele (rechts)ontwikkeling.
Digitalisering heeft ingrijpende invloed (gehad) op verantwoordelijkheden en zeggenschap zoals blijkt uit de discussie over BigTech. Die invloed raakt het contact met de overheid en in zekere zin ook het functioneren van diezelfde overheid.
Tegelijkertijd is digitalisering onvoldoende ontwikkeld vanuit het Bestuursrechtelijk kader in de zin van aandacht voor verantwoordelijkheid, bevoegdheid en verantwoording. Dat resulteert in onduidelijkheid en vragen over het feitelijk verloop van processen en het gebruik van gegevens. Vragen die achteraf moeilijk te beantwoorden zijn.
Met name de beleidsfunctie (ex art 1:3-4 Awb) , die bij moet dragen aan het inzicht in de inrichting en het functioneren van het overheids- / bestuursorgaan, is onvoldoende benut. Voor dat inzicht gaat het niet alleen om formeel bestuurlijk handelen maar ook om de keuzen in de procesinrichting die invloed hebben op belanghebbenden. Daar komen overheidsproces en gebruik van digitale voorzieningen bijeen en raken de rechtsverhouding. Dergelijke keuze worden nu onderwerp van gesprek als processen allang zijn ingericht en worden uitgevoerd. Dat moet eerder kunnen.
Voor behoorlijk bestuur is van belang dat burgers verantwoording kunnen vragen op basis van (specifieke) verantwoordelijkheid en bevoegdheid. Vanuit de wettelijke taak, via bestuursorgaan naar feitelijke besluitvorming.
Niemand is erbij gebaat als digitalisering leidt tot meervoud in de verantwoordelijkheid voor verantwoording. Dat past ook niet bij het dienstbaarheidsbeginsel dat een focus moet hebben vanuit het perspectief van belanghebbende.
Kortom samenwerking en standaardisering als bijdrage aan (inrichting van) procesondersteuning moeten niet worden verward met de eigen formeel juridische procesverantwoordelijkheid van een bestuursorgaan.