Lobbyteksten belanden in verkiezingsprogramma's

Ondernemers en bedrijven vormen de ruggengraat van de lokale economie en samenleving. Ze creëren banen, stimuleren innovatie en voorzien in essentiële producten en diensten. Bovendien zijn ze maatschappelijk betrokken als sponsor van lokale verenigingen en sociale of culturele activiteiten en instellingen. Sterke lokale bedrijven dragen actief bij aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van een gemeente.

Deze alinea staat in het verkiezingsprogramma van de VVD in gemeente De Fryske Marren. Hij is letterlijk gekopieerd uit een lobbytekst van ondernemersvereniging VNO-NCW Noord, maar dat moet je maar net weten, want dat staat er nergens bij. Het is één van de vele voorbeelden die Open State Foundation tegenkwam van lobbyteksten die letterlijk in het verkiezingsprogramma worden overgenomen.

Geautomatiseerde tekstanalyse

In samenwerking met NOS Bureau Regio onderzocht Open State Foundation ruim duizend verkiezingsprogramma's en zo'n 2300 lobbydocumenten uit 37 gemeenten. Via een geautomatiseerde tekstanalyse vonden ze bij meer dan vijfhonderd van deze programma's overeenkomsten met lobbyteksten. In meer dan honderd gevallen was de lobbytekst letterlijk gekopieerd, vaak zonder bronvermelding. Vooral lokale onafhankelijke partijen maken grif gebruik van de suggesties van externe organisaties, blijkt uit de analyse.

Is het erg om een relatief onschuldig tekstje over de kracht van het lokale bedrijfsleven over te nemen in je partijprogramma? Open State Foundation benadrukt dat lobby op zichzelf niet problematisch is, maar dat het problematisch wordt als dit onzichtbaar is voor de kiezer. ‘Dat politieke partijen openstaan voor input uit de maatschappij is prima, zolang ze maar inzicht daarover geven,’ zegt Serv Wiemers, directeur van Open State Foundation. ‘En zolang ze niet klakkeloos teksten van lobbyisten overnemen. De kiezer moet weten welke belangen op welke manier zijn meegenomen.’

Brede oogst

De onderzoekers benaderden in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart griffies van 59 gemeenten met het verzoek om alle lobbygerelateerde documenten te delen. Dat levert circa 2300 documenten op, afkomstig van 37 gemeenten. Ze beschikten over een database met meer dan duizend verkiezingsprogramma’s van lokale partijen uit alle 342 gemeenten. De software die de teksten analyseerde, zocht naar letterlijk overgenomen teksten, maar ook naar inhoudelijke overeenkomsten.

De griffies bepaalden wat gold als een lobbygerelateerd document. De oogst is breed: niet alleen usual suspects als grote bedrijven en brancheverenigingen, waaronder de Koninklijke Metaalunie, ANWB, NEPROM en INretail, maar ook maatschappelijke organisaties en overheidsinstellingen. Ook organisaties als Nationaal Fonds Kinderhulp, 113 Zelfmoordpreventie en de Dierenbescherming lobbyen erop los.

Suggesties

Veel organisaties sturen voorstellen voor verkiezingsprogramma's naar tientallen gemeenten tegelijk. Zo stuurde Netbeheerder Liander hetzelfde document naar minstens twintig gemeenten. Echt subtiel gaat dat er niet aan toe. Zo schrijft de NS in een brief aan programmacommissies: ‘Graag geven wij u suggesties mee, zodat wij samen Nederland duurzaam bereikbaar houden.’

Open State Foundation doet twee aanbevelingen om de transparantie over lokale lobby’s te vergroten. De organisatie wil dat politieke partijen bronvermelding gebruiken als ze input van externe partijen gebruiken in hun verkiezingsprogramma. Ook pleit Open State Foundation ervoor dat gemeenten een lobbyregister inrichten. Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Eindhoven doen volgens hen als onderzoek naar zo’n lokaal lobbyregister. De komst van een landelijk lobbyregister staat in het coalitieakkoord, na een lange langdurige lobby van voor- en tegenstanders.