Tijdens de jaarlijkse themabijeenkomst van Stichting LLBP (Landelijke Lokale Belastingprocessen) op 13 november gingen gemeenten, waterschappen, belastingsamenwerkingsverbanden, VNG, LVLB, Waarderingskamer en marktpartijen daarover met elkaar in gesprek. De richting werd gaandeweg duidelijk: digitale autonomie bereik je niet door alles zelf te doen, maar juist door gezamenlijk sterker op te treden.
Van wie is uw belastingsysteem eigenlijk?
Lokale belastingorganisaties werken steeds intensiever samen aan standaardisering van processen en informatievoorziening. Maar ondertussen groeit een andere vraag in urgentie: hoeveel zeggenschap hebben zij eigenlijk nog over de digitale systemen waarvan hun dienstverlening afhankelijk is?
Van bedrijfsvoering naar strategisch vraagstuk
Aanslagen opleggen, bezwaren afhandelen, betalingen verwerken en financiële gegevens beheren: vrijwel de hele lokale belastinguitvoering is afhankelijk van digitale systemen. Jarenlang werd vooral vanuit bedrijfsvoering naar die systemen gekeken. Doet de software wat het moet doen? Is het veilig? Wat kost het?
Door geopolitieke ontwikkelingen, toenemende afhankelijkheid van grote technologiebedrijven en vraagstukken rond data en continuïteit, is digitalisering inmiddels ook een bestuurlijk en strategisch onderwerp.
Een panel, bestaande uit Jacco Brouwer (VNG Realisatie), Pieter Legerstee (gemeente Amsterdam), Ludo Baauw (Open Cloud Alliantie/Intermax) en Hans Wormer (gemeente Almere) ging hierover in gesprek.
Tijdens de bijeenkomst werd het vraagstuk scherp neergezet: wie heeft uiteindelijk de zeggenschap over essentiële publieke dienstverlening wanneer cruciale processen grotendeels draaien op technologie van marktpartijen?
‘Digitalisering in het publieke domein organiseren we altijd onafhankelijk.’
Jacco Brouwer, VNG Realisatie
Jacco Brouwer van VNG vatte zijn uitgangspunt kernachtig samen: ‘Digitalisering in het publieke domein organiseren we altijd onafhankelijk.’ Daarmee bedoelt hij niet dat overheden alle technologie voortaan zelf moeten ontwikkelen of beheren, maar wel dat zij voldoende zeggenschap moeten behouden over hun gegevens, dienstverlening en keuzes. Wanneer een leverancier prijzen verhoogt, voorwaarden verandert of dienstverlening niet langer beschikbaar kan stellen, moet een publieke organisatie handelingsmogelijkheden houden.
Digitale autonomie is niet hetzelfde als alles zelf doen
Dat uitgangspunt klinkt logisch. De praktijk is ingewikkelder. Belastingsystemen staan niet op zichzelf. Ze zijn gekoppeld aan basisregistraties, betaalvoorzieningen, documentdiensten, printbedrijven en tal van andere systemen. Eén autonoom belastingplatform lost die afhankelijkheden niet ineens op.
Daar komt bij dat de beweging naar de cloud organisaties ook veel heeft opgeleverd: schaalbaarheid, professionele beveiliging, actuele technologie en minder technisch beheer. Teruggaan naar de eigen serverruimte is daarom geen serieus toekomstbeeld.
De beweging naar de cloud heeft organisaties ook veel opgeleverd
De discussie gaat dan ook niet over volledig onafhankelijk worden van technologiebedrijven. Het gaat om het herstellen van de balans. Of, zoals tijdens de paneldiscussie door Jacco Brouwer werd gesteld: ‘Soevereiniteit kun je niet uitbesteden.’ De overheid kan de uitvoering samen met marktpartijen organiseren, maar blijft zelf verantwoordelijk voor de voorwaarden waaronder dat gebeurt.
Samen opdrachtgever worden
Een belangrijk deel van de oplossing ligt volgens de deelnemers in gezamenlijk opdrachtgeverschap. Belastingorganisaties kopen nu nog veel afzonderlijk in. Dat betekent afzonderlijke aanbestedingen, juridische voorwaarden, gegevensbeschermingseffectbeoordelingen (DPIA’s), eisen en contracten. Tegelijkertijd lijken hun werkzaamheden voor een groot deel sterk op elkaar. Juist daar ligt ruimte.
Wanneer overheden gezamenlijk bepalen aan welke functionele eisen, open standaarden, beveiliging, dataportabiliteit en exitmogelijkheden systemen moeten voldoen, ontstaat meer slagkracht richting leveranciers. Niet voorschrijven welke techniek een leverancier moet gebruiken, maar duidelijk maken welk resultaat en welke waarborgen nodig zijn.
Dat vraagt ook iets van de overheid zelf. Goed opdrachtgeverschap vereist kennis van de markt en voldoende inhoudelijke expertise om keuzes te kunnen maken en leveranciers uit te dagen. Aanbesteden is daarmee niet alleen meer een juridisch proces, maar steeds nadrukkelijker een strategisch instrument.
Voor marktpartijen biedt die beweging eveneens kansen. Een voorspelbare, gezamenlijke vraag vanuit de overheid maakt het aantrekkelijker om te investeren in Europese en Nederlandse alternatieven en in oplossingen die verschillende leveranciers en infrastructuren met elkaar kunnen verbinden.
Tachtig procent samen doen, twintig procent individueel
Tijdens vier rondetafelsessies werd de discussie verder verdiept. Een gedachte die daarbij meerdere keren terugkwam, was de 80/20-benadering: organiseer gezamenlijk wat voor het grootste gedeelte van de organisaties hetzelfde is en houd ruimte voor de uitzonderingen. Juist de generieke digitale onderlaag leent zich daarvoor.
VNG en de Unie van Waterschappen kunnen richting geven aan generieke afspraken. Organisaties binnen het belastingdomein kunnen die vervolgens vertalen naar de specifieke praktijk van lokale belastingen. Belangrijk daarbij is dat standaardisering organisaties daadwerkelijk ontzorgt. Het doel is niet dat iedere belastingorganisatie straks zelf opnieuw allerlei technische en juridische vraagstukken moet oplossen, maar dat juist een deel daarvan collectief wordt geregeld.
Ook over gegevensuitwisseling en koppelvlakken was de conclusie duidelijk. Wie systemen werkelijk overdraagbaar wil maken, moet weten welke gegevens worden uitgewisseld, volgens welke definities en standaarden. Een gegevenswoordenboek of gezamenlijk informatiemodel kan daarvoor een belangrijke basis vormen.
Het belastingdomein als koploper digitale autonomie
Een interessante gedachte ontstond tijdens het panel en kreeg aan de gesprekstafels verder vorm: kan het lokale belastingdomein als koploper dienen voor digitale autonomie binnen de overheid? Denk hierbij aan de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS).
Er zijn goede argumenten om van het lokale belastingdomein een koploper te maken
Er zijn goede argumenten om van het lokale belastingdomein een koploper te maken. Het domein is relatief overzichtelijk, kent een herkenbaar leveranciersveld en beschikt dankzij de LLBP al over een stevige basis van generiek beschreven werkprocessen. Tegelijkertijd zijn de afhankelijkheden groot genoeg om oplossingen later ook in andere publieke domeinen bruikbaar te maken.
De aanwezigen zagen mogelijkheden om bijvoorbeeld gezamenlijk te werken aan datasoevereiniteit, open koppelvlakken, gegevensstandaarden en eisen voor toekomstige aanbestedingen. Niet door morgen alle bestaande systemen te vervangen. Dat zou onnodig kostbaar en praktisch nauwelijks uitvoerbaar zijn. Een logischer route is om de beweging te koppelen aan natuurlijke vervangings- en aanbestedingsmomenten. Zo kan iedere organisatie in een eigen tempo bewegen, zolang het gezamenlijke einddoel duidelijk blijft.
Van standaardiseren naar regie voeren
Het gesprek over digitale autonomie sluit daarmee aan op de ontwikkeling die de LLBP enkele jaren geleden inzette. De eerste grote stap was het generiek beschrijven van de lokale belastingprocessen. Daardoor ontstond een gezamenlijke taal voor organisaties die in essentie grotendeels hetzelfde werk uitvoeren. Die basis kan nu voor een volgende stap worden gebruikt: niet alleen gezamenlijk beschrijven hoe processen werken, maar ook gezamenlijk bepalen welke digitale randvoorwaarden nodig zijn om die processen duurzaam te kunnen uitvoeren.
Dat betekent niet dat iedere organisatie precies hetzelfde moet doen. Wel dat organisaties zich afvragen op welke punten individuele keuzevrijheid werkelijk meerwaarde heeft en op welke punten gezamenlijk handelen juist meer autonomie oplevert. Daarin zit misschien wel de belangrijkste paradox van de bijeenkomst: om digitaal autonomer te worden, zullen belastingorganisaties op onderdelen juist iets van hun individuele autonomie moeten durven loslaten.
Om digitaal autonomer te worden, zullen belastingorganisaties op onderdelen iets van hun individuele autonomie moeten durven loslaten
De rondetafelsessies leverden daarvoor verschillende concrete aanknopingspunten: werk aan gezamenlijke gegevensafspraken en open koppelvlakken, ontwikkel een informatiemodel voor het belastingdomein, neem eisen rond dataportabiliteit en exitstrategieën mee in toekomstige aanbestedingen en organiseer de samenwerking tussen overheid en markt voor de langere termijn.
Hoe zorgen we samen voor voldoende zeggenschap over het belastingsysteem?
Daarvoor zijn lef, capaciteit en bestuurlijke steun nodig, maar vooral ook bereidheid om samen op te trekken. De LLBP heeft de afgelopen jaren laten zien dat samenwerking binnen het lokale belastingdomein mogelijk is zonder dat iedere organisatie identiek hoeft te werken. De volgende uitdaging is om diezelfde kracht te gebruiken voor het digitale fundament onder die processen.
De vraag is dus misschien niet langer alleen: van wie is uw belastingsysteem eigenlijk? De relevantere vraag wordt: hoe zorgen we er samen voor dat we er voldoende zeggenschap over houden? De LLBP gaat de uitkomsten van de rondetafelsessies gebruiken om verdere acties uit te zetten en hierover in gesprek te gaan met de netwerkpartners.
Plaats een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.