Wat is er terecht gekomen van al die Living Labs in ons land?

Het idee was simpel en overtuigend: breng overheid, techbedrijven, kennisinstellingen samen in een overzichtelijke, met sensoren uitgeruste praktijkomgeving. Gebruik vervolgens mensen in hun dagelijkse doen om technologie te testen, aan te passen en breed toepasbaar te maken.

Co-creatie, testen en innoveren

Living Labs moeten we in eerste instantie zien als het ultieme antwoord op de traditionele, trage beleidscultuur. In plaats van het vanuit de overheid bedenken en bepalen wat de oplossing is voor een maatschappelijk vraagstuk, werden nu de opgaven in een bepaald gebied voorgelegd aan kennispartners, de markt en aan inwoners. Zij zouden door co-creatie, testen en innoveren tot nieuwe oplossingen kunnen komen, waar de overheid in zijn eentje nooit aan had gedacht. Dit proces werd ook eigentijds gepropageerd als een “challenge”. En er waren successen. In Eindhoven werd uitgaansgeweld op het onoverzichtelijke Stratumseind in de kiem gesmoord met akoestische camera’s en het herkennen van looppatronen en slaande bewegingen. Sinaasappelgeur en bepaalde lichtpatronen moesten het humeur van het publiek verbeteren. In Assen werd geëxperimenteerd met sensoren voor parkeergeleiding door de stad. Living Lab Scheveningen sleepte in 2021 zelfs een internationale World Smart City Award in de wacht voor haar slimme, multifunctionele lichtmasten op de boulevard.

Toch bleek de praktijk een stuk weerbarstiger dan de presentaties ons beloofden. Achter het enthousiasme van een ‘duizend bloemen bloeien’-aanpak en een ‘speeltuin voor technologie’ kwamen na verloop van tijd drie hardnekkige kwalen aan het licht: technology-push, gebrek aan opschaling, en niet te vergeten ethische vragen.

Oplossing zoekt probleem

De eerste kwaal van de Living Labs was die van het klassieke “aanbod zoekt vraag”, oftewel de technology-push. Veel Living Labs begonnen niet bij een urgent probleem van de buurtbewoners of de gebruikers van het gebied, maar bij een nieuwe, handige technologische oplossing. Een camera met loopherkenning, een afvalbak met vulmeter of een nieuwe parkeersensor moesten een probleem oplossen, wat er in de realiteit niet echt was. Het gevolg was een speeltuineffect: nuttig als testomgeving voor leveranciers van oplossingen, maar weinig toegevoegde maatschappelijke waarde.

Transformeren naar gemeentelijk beleid

De tweede kwaal is het gebrek aan opschaling. Living Labs zijn doorgaans tijdelijk, vaak gefinancierd met eenmalige innovatiesubsidies vanuit het Rijk of Europa. Loopt de financiering af, dan stopt ook het Living Lab. Het bleek extreem lastig om een geslaagde proefopstelling te transformeren naar gemeentelijk beleid voor de hele stad, laat staan een landelijke uitrol. Vaak waren Living Labs een soort fremdkörper binnen gemeentelijke organisaties, en wisten reguliere afdelingen in de lijn en inkoop zich vaak geen raad met de opbrengsten van de innovatie. De oplossingen sloten niet aan op bestaande IT-infrastructuren, de onderhoudskosten vielen buiten reguliere begrotingsprocessen, en aanbestedingsregels maakten het vrijwel onmogelijk om met de startup op grotere schaal door te gaan.

Fundamentele vragen over de openbare ruimte

Ten slotte was er het ethische en juridische moeras. In de beginjaren was het enthousiasme over dataverzameling groot, maar het bewustzijn over privacy en digitale grondrechten gering.

 Is de straat nog wel van de burger als elke vierkante meter wordt getraceerd door sensoren van private bedrijven? Veel projecten liepen vast omdat de juridische kaders ontbraken en de publieke opinie kantelde. Ook angst voor mogelijke boetes van de Autoriteit Persoonsgegevens speelde mee.

Van technologie naar systeemtransitie

Betekent dit dat tien jaar Living Labs als een mislukt experiment gezien moet worden? Zeker niet. Het afgelopen decennium heeft ons een cruciale les geleerd: een Living Lab is geen technisch laboratorium in de buitenlucht, maar een sociaal leerproces. Toegevoegde waarde ontstaat niet als technologie het vertrekpunt is. Het maatschappelijke probleem moet vooropstaan.

Tegelijkertijd is ook duidelijk dat de individuele stad in Nederland te klein, te eigenzinnig en te bureaucratisch is als platform voor innovatie. Dit bemoeilijkt echte systeemtransities, zoals die nodig zijn op het gebied van klimaat, energie, stikstof en woningbouw. De volgende fase van innovatie zou meer missiegedreven en programmatisch van aanpak moeten zijn. Experimenten in een stad of dorp vinden in dat geval alleen plaats binnen een groter overkoepelend kader, nationaal of regionaal. Lerend vermogen wordt georganiseerd door nadrukkelijk kennispartners te betrekken. Het living lab wordt op die manier vooral een Learning Lab, dat bijdraagt aan kennis die echt noodzakelijk is.